Tokom prošle godine u Crnoj Gori evidentirane su 43 lažne dojave o bombama, zbog čega je obustavljana nastava u školama.

Iz Uprave policije navode da su među identifikovanim počiniocima najčešće maloljetnici.

Prema evidenciji policije, 38 lažnih dojava je prošle godine upućeno na e-mail adrese obrazovnih ustanova u Podgorici, Nikšiću, Baru, Cetinju, Tivtu, Bijelom Polju, Danilovgradu i Ulcinju.

– U 18 slučajeva identifikovani su izvršioci, a na osnovu tih postupaka može se zaključiti da su izvršioci najčešće maloljetna lica – saopštili su iz Uprave policije.

Policija je 22. februara podnijela krivičnu prijavu protiv maloljetnice iz Ulcinja, koja je prošlog decembra sa jednog Instagram profila poslala poruku upravi Osnovne škole “Maršal Tito” u Ulcinju, navodeći da je u školi postavljena bomba koja će eksplodirati.

Ona se tereti za izazivanje panike i nereda, dok je protiv roditelja četrnastogodišnjakinje podnijet zahtjev za pokretanje prekršajnog postupka zbog zanemarivanja u porodici.

Prve lažne prijetnje bombama u Crnoj Gori zabilježene su u martu 2022. godine, a mete su uglavnom bile osnovne i srednje škole. Nakon toga, talas prijetnji se proširio i u drugim zemljama regiona, uz nove lažne dojave zbog kojih su evakuisane zgrade sudova, tržni centri, državne institucije i aerodromi.

Iako ni u jednom slučaju nisu pronađene prave bombe, ponovljene lažne uzbune, policijske akcije, zatvaranje škola i evakuacija poremetili su nastavu i uticali na mentalno zdravlje ljudi. Zbog ponavljanja lažnih dojava tokom 2022. godine, škole u Crnoj Gori su dva puta održavale onlajn nastavu.

Iz Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija navode da su svakog puta škole evakuisane kada je stigla dojava.

– Iako se u svim dosadašnjim slučajevima prijetećih mejlova radilo o lažnim dojavama, uvijek se sprovode sve aktivnosti propisane zakonom. To znači da se nastava odmah prekida, učenici evakuišu, a Uprava policije vrši pregled objekta. Nakon bezbjednosne provjere, učenici se vraćaju na nastavu – kazali su iz Ministarstva.

Đaci se raduju dojavama

Prema podacima Uprave policije, od 2022. godine do marta 2024. registrovano je 46 lažnih dojava o bombama, od čega je sedam slučajeva rasvijetljeno, a izvršioci krivičnog djela lažno prijavljivanje bila su djeca mlađa od 14 godina.

Lažne dojave o bombama u Crnoj Gori se tretiraju kao krivično djelo izazivanje panike i nereda ili izazivanje opšte opasnosti, za koje Krivični zakonik predviđa novčanu kaznu i zatvor do godinu dana. Ukoliko je počinilac maloljetan, odgovornost se prenosi na roditelje, koji se terete za zanemarivanje prema Zakonu o zaštiti od nasilja u porodici.

Direktor podgoričke Gimnazije “Slobodan Škerović”, Zoran Pejović, tvrdi da su prošle godine mailovi sa lažnim dojavama poslati na adresu te škole desetak puta.

– Sve dojave prati radost i podrška učenika, čak i kada remeti zakazane pismene provjere ili smanjuje prostor za ocjenjivanje. Takva reakcija je kontinuirana. Roditelji uglavnom nisu paničili niti najavljivali da djecu neće slati u školu zbog dojava. Međutim, pojedini izostanci su naknadno pravdani strahom – kazao je Pejović.

Pomoćnica direktora gimnazije “Stojan Cerović” u Nikšiću, Slobodanka Žižić, navodi da su prošle godine imali osam anonimnih dojava, ističući da je u svakom slučaju postupano u skladu sa bezbjednosnim protokolima.

– Prva dojava je izazvala izraženiju uznemirenost, dok su kasnije situacije protekle smirenije zahvaljujući jasno definisanim procedurama – kazala je Žižić.

Istrage komplikovane i duge

Iz Uprave policije objašnjavaju da su u većini lažnih dojava korišćene platforme koje obezbjeđuju anonimnost korisnika.

– Prijetnje su upućene uz korišćenje e-mail platformi koje obezbjeđuju anonimizaciju korisnika kako bi se zamijenili identifikacijski podaci i zaštitila njihova privatnost. Kompleksnost informacionih tehnologija omogućava lako prikrivanje tragova uz minimalno znanje, što produžava tok istrage. U serijskim i međunarodnim slučajevima, istrage mogu trajati od nekoliko dana do nekoliko mjeseci aktivnog rada – naveli su iz Uprave policije.

Regionalni mediji ranije su pisali da se prijeteće poruke šalju preko „Proton Mail“, „Eunet mail“ i „Landeka“, koji omogućavaju anonimnost korisnicima.

U izvještaju Europola o hibridnim prijetnjama i zloupotrebi digitalnih alata navodi se da digitalne platforme omogućavaju anonimne lažne dojave o bombama kao oblik destabilizacije koji proizvodi paniku i troši resurse. Američka agencija za sajber bezbjednost i bezbjednost infrastrukture (CISA) prošlog avgusta objavila je da su prijetnje lažnim bombama postale značajna i jeftina taktika za širenje panike, često putem imejla, telefona ili društvenih mreža.

Profesor na Fakultetu za informacione tehnologije i sudski vještak iz oblasti digitalne forenzike, Nikola Cmiljanić, ističe da prijetnje putem e-maila ne treba posmatrati samo kroz sadržaj poruke, već je najvažnije sagledati infrastrukturu preko koje je poruka prošla i podatke koje čuvaju servisi kod kojih je nalog otvoren i korišćen.

– Osobi sa osnovnim znanjem relativno je jednostavno da prikrije direktno vidljivu IP adresu korišćenjem VPN-a ili Tor mreže, kao i da otvori novi nalog bez ličnih podataka. Međutim, to u tehničkom smislu najčešće ne znači da tragovi nestaju, već da se premještaju na druga mjesta – tvrdi Cmiljanić.

On dodaje da se razlika između amaterskih pošiljalaca i organizovanih grupa ogleda u disciplini i metodologiji, navodeći da amateri ostavljaju neujednačene tragove i ponavljaju iste naloge i stil pisanja, dok organizovane grupe pokazuju konzistentnost, planiran tajming i raspodjelu komunikacije kroz više identiteta.

– Kada je riječ o eventualnom stranom uticaju, geolokacija IP adrese ili korišćenje stranih servisa ne može biti dokaz sama po sebi. Pouzdaniji su obrasci kampanje – ponavljanje šablona prema više meta, vremenska usklađenost sa drugim zonama i infrastrukturne sličnosti između incidenata – kazao je Cmiljanić.