Nezakonita trgovina cigaretama predstavlja ozbiljan problem na globalnom, regionalnom i nacionalnom nivou, a Crna Gora je među zemljama koje bilježe značajne gubitke zbog ovog vida organizovanog kriminala. Prema najnovijem izvještaju “Procjena opasnosti od teškog i organizovanog kriminala u Crnoj Gori SOCTA 2024”, koji je objavila Vlada Crne Gore, zemlja gubi između 10 i 15 miliona eura godišnje zbog sivog tržišta cigareta. To predstavlja 30 odsto vrijednosti ukupnog legalnog tržišta duvanskih proizvoda u zemlji.

Nezakonita trgovina cigaretama čini čak 11,6 odsto ukupne svjetske potrošnje, uz procijenjene gubitke poreskih prihoda od krijumčarenja između 40 i 50 milijardi dolara godišnje. U Evropskoj uniji ti gubici iznose oko 12,5 milijardi eura. Na Zapadnom Balkanu, godišnji prihod od krijumčarenja duvana premašuje 200 miliona eura. U Crnoj Gori, ovaj problem je izraženiji nego u drugim zemljama regiona, pri čemu krijumčarenje cigareta predstavlja 0,52 odsto BDP-a, što je najveći udio u poređenju sa ostalim državama.

U izvještaju se navodi da krijumčarenje duvanskih proizvoda obuhvata različite metode: cigarete se krijumčare u komercijalnim ili manjim pakovanjima, samostalno ili sakrivene među drugim proizvodima. Skladišta u Slobodnoj carinskoj zoni Luke Bar igrala su ključnu ulogu u krijumčarenju prije nego što je Vlada Crne Gore u julu 2021. godine uvela zabranu skladištenja duvanskih proizvoda na toj teritoriji.

Ova kriminalna aktivnost ima dalekosežne posljedice, uključujući smanjenje budžetskih prihoda od akciza, poreza i carina, destabilizaciju tržišta i ugrožavanje legalnih poslovnih subjekata. Pored finansijskih gubitaka, ilegalna trgovina cigaretama često se koristi za finansiranje drugih oblika organizovanog kriminala, poput trgovine drogom, ljudima ili pranja novca.

SOCTA 2024 izvještaj otkriva da se pojedinci i članovi organizovanih kriminalnih grupa (OKG) u Crnoj Gori i regionu bave krijumčarenjem cigareta ad hoc ili kontinuirano, koristeći ostvareni profit za druge ilegalne aktivnosti ili ulaganje u legalne poslove kao što su građevinarstvo, veletrgovina, turizam i uslužne djelatnosti. Ove grupe su izrazito fleksibilne i koriste moderne tehnologije, poput šifrovanih mobilnih uređaja i društvenih mreža, kako bi organizovale krijumčarenje i otežale otkrivanje svojih aktivnosti.

U izvještaju se naglašava i povezanost krijumčarenja cigareta sa koruptivnim djelima. Mete korupcije su često pripadnici Uprave policije i Uprave carina, posebno službenici na srednjem i nižem nivou, koji u zamjenu za mito omogućavaju nesmetano sprovođenje krijumčarskih aktivnosti. Ovo dodatno otežava borbu protiv ilegalne trgovine cigaretama.

Još 2014. godine, Crna Gora je formirala međuresornu Radnu grupu za borbu protiv sive ekonomije na tržištu duvanskih proizvoda. Krajem jula 2021. godine, Vlada je usvojila “Nacionalnu strategiju za borbu protiv nelegalnog prometa duvanskih proizvoda” sa pratećim akcionim planom. Uprkos zabilježenom padu krijumčarenja u posljednjih nekoliko godina, zahvaljujući aktivnostima nadležnih organa i smanjenoj potražnji uzrokovanoj pandemijom COVID-19, problem i dalje zahtijeva intenzivnu borbu.