U Agenciji za nacionalnu bezbjednost (ANB) u Crnoj Gori otvara se novi kadrovski i normativni ciklus koji bi, prema sadržaju nedavno pripremljenog pravilnika, mogao značajno promijeniti način na koji služba upravlja zaposlenima – od procjene njihove operativne upotrebljivosti do mogućnosti prestanka radnog odnosa bez klasičnih disciplinskih procedura.

Suština novih internih pravila ogleda se u tome da se uvode detaljnije razrađeni razlozi za prestanak radnog odnosa “zbog potreba službe”, ali i zbog tzv. bezbjednosnih prepreka, čime se Agenciji daje znatno širi prostor nego što je to do sada bio slučaj u zakonskom okviru. Posebno je naglašeno da se ovakve odluke mogu donositi i bez vođenja disciplinskog postupka ili dokazivanja konkretne krivice.

Kako se navodi u dokumentu, koji je pripremila Agencija za nacionalnu bezbjednost (ANB), novi pravilnik o razlozima, kriterijumima i postupku za prestanak radnog odnosa ovlašćenih službenika uz ostvarivanje prava na starosnu penziju proširuje postojeće zakonske odredbe i uvodi šire tumačenje kadrovskih i bezbjednosnih razloga. Time se, praktično, otvara mogućnost da se službenici koji se ocijene kao višak ili kao bezbjednosno nepodesni – uklone iz sistema ili penzionišu bez dodatnih procedura.

Advokatska struka u tome vidi ozbiljne rizike po pravnu sigurnost zaposlenih.

Veselin Radulović ocjenjuje da novi pravilnik, zajedno sa izmjenama Zakona o unutrašnjim poslovima i Zakona o ANB-u, otvara prostor za neformalni i netransparentni vid kadrovskog “vetinga” unutar bezbjednosnog sektora. Prema njegovim riječima, problem je što se procjene bezbjednosnih smetnji zasnivaju na širokim i nedovoljno preciznim kriterijumima, uz ograničenu sudsku i javnu kontrolu.

On upozorava da se time posljedice po službenike mogu svesti na faktičko uklanjanje iz sistema – kroz penzionisanje, prestanak radnog odnosa ili druge statusne promjene – bez kontradiktornog postupka u kojem bi se mogla osporiti odluka.

Posebno problematičnim smatra oslanjanje na interne i često tajne akte, uz nedostatak jasno definisanih standarda dokazivanja. Kako ističe, to otvara mogućnost da se institut bezbjednosne procjene pretvori u mehanizam diskrecionog uklanjanja “nepodobnih”, umjesto u zaštitu integriteta službe.

Novi pravilnik posebno razrađuje dvije grupe razloga – kadrovske i bezbjednosne. Kada je riječ o kadrovskim razlozima, oni uključuju modernizaciju, digitalizaciju i reorganizaciju rada, kao i racionalizaciju sistema. Među konkretnim osnovama navode se neusklađenost znanja i vještina sa radnim mjestom, višak određenih profila, neadekvatna kadrovska struktura i neprilagođenost savremenim procesima rada.

U praksi, to znači da će službenik moći biti proglašen tehnološkim viškom ili kadrovski nepodesnim, ali tek nakon što se prethodno ispita mogućnost njegovog raspoređivanja na drugo radno mjesto. Ukoliko takva mogućnost ne postoji – zbog popunjenosti ili nedostatka odgovarajućih kvalifikacija – radni odnos može biti prekinut.

Zanimljivo je da se među kriterijumima prvi put eksplicitno pojavljuju termini poput digitalizacije i modernizacije procesa rada, koji nijesu bili detaljno razrađeni u postojećem zakonskom okviru, iako Zakon o ANB-u već predviđa prestanak radnog odnosa “zbog potreba službe”.

Bezbjednosni razlozi, koji čine drugi ključni segment pravilnika, odnose se na situacije u kojima je identitet službenika, njegov operativni status ili povezanost sa tajnim podacima postala poznata neovlašćenim licima ili javnosti, ili kada takve okolnosti mogu ugroziti operacije, metode rada, izvore ili same tajne podatke.

U tim slučajevima procjenu donosi petočlana komisija koju imenuje direktor, a koja daje mišljenje o tome da li dalji angažman službenika može ugroziti rad Agencije ili ga učiniti operativno neupotrebljivim. Posebno se naglašava i mogućnost da se kao osnov uzmu “trajni uslovi” koji, iako formalno ne predstavljaju bezbjednosnu smetnju, ipak onemogućavaju dalje obavljanje operativnih zadataka.

Odluke se donose na osnovu bezbjednosnih procjena nadležnih organizacionih jedinica, uz napomenu da se, kada dokument sadrži tajne podatke, izrađuje i javno dostupna verzija sažetka razloga, ali bez ugrožavanja operacija ili izvora.

Time se, u suštini, omogućava da službenik bude proglašen operativno neupotrebljivim i bez formalne disciplinske odgovornosti, što dodatno širi diskreciona ovlašćenja rukovodstva.

Konačnu riječ u cijelom procesu ima direktor Agencije, koji na osnovu mišljenja komisije donosi rješenje o prestanku radnog odnosa. Postupak se može pokrenuti već na osnovu “indicije”, a inicijativu mogu podnijeti rukovodioci, direktor ili drugi službenici.

Nakon toga se formira petočlana komisija koja u roku od sedam dana analizira dokumentaciju, pribavlja dodatne informacije i može saslušati službenika prije davanja mišljenja.

Ovakav model kadrovskog upravljanja dolazi nakon višegodišnjih pokušaja da se zakonski uredi mogućnost “čišćenja” kompromitovanih ili viškom proglašenih operativaca. Nakon dolaska Ivica Janović na čelo službe, ANB je intenzivirao normativne izmjene u tom pravcu.

Planirani zakon bio je mjesecima predmet primjedbi iz Brisela, a tek nakon konsultacija i političkih usaglašavanja, parlamentarna većina je 6. marta usvojila novi Zakon o ANB-u. Ranija ideja da direktor direktno odlučuje o prijevremenom penzionisanju službenika nije prošla u usaglašavanju sa Evropskom komisijom, pa je kompromisno rješenje uključivalo i mogućnost odlaska u penziju uz povlašćene uslove.

Međutim, značajan broj zaposlenih koji su ispunjavali uslove za penzionisanje nije prihvatio tu opciju, posebno nakon što je Vlada sredinom aprila predvidjela otpremninu od svega tri neto zarade, što se u dijelu javnosti ocjenjuje kao nedovoljno stimulativno.

Kao izvor koji je prenio detalje pravilnika i reakcije stručne javnosti navode se Vijesti, uz napomenu da se u pravosudnim i stručnim krugovima već otvara dilema da li novi model predstavlja modernizaciju kadrovskog sistema ili uvod u širu i manje kontrolisanu preraspodjelu zaposlenih u bezbjednosnom sektoru.