Rodna ravnopravnost u Crnoj Gori, prema najnovijim podacima, pokazuje izrazitu neujednačenost koja u velikoj mjeri zavisi od mjesta stanovanja, što dodatno produbljuje već postojeće društvene razlike. Žena u manjoj opštini ne polazi s iste startne pozicije kao žena u urbanom centru, niti ima iste mogućnosti da tu poziciju promijeni, a takvo stanje se već može označiti kao ozbiljno političko pitanje. Posebno zabrinjava podatak da u 16 od 25 opština žena ima manje nego muškaraca, iako žene čine većinu stanovništva.

To je pokazala analiza Centra za ženska prava (CŽP) i publikacija “Od broja do politike: Rodna slika opština u Crnoj Gori”, koja je usmjerena na prepoznavanje mogućnosti za unapređenje i korišćenje zvanične rodne statistike. Analiza je nastala na osnovu podataka koje je tokom 2023. i 2024. godine obradila Uprava za statistiku (Monstat), uključujući popis stanovništva, popis poljoprivrede i redovne godišnje statističke preglede.

Metodološki pristup podrazumijevao je prikupljanje svih dostupnih rodno razvrstanih podataka, uz njihovo tumačenje u širem sociološkom i demografskom kontekstu, sa ciljem da se razvije strateški okvir za bolje korišćenje statistike u kreiranju politika.

Na osnovu rezultata, izdvojene su opštine u kojima je, kako se navodi, neophodno prioritetno djelovati na unapređenju socio-ekonomskog i društvenog položaja žena: Andrijevica, Plav, Rožaje, Petnjica, Tuzi i Gusinje.

Anita Stjepčević iz CŽP, jedna od autorki publikacije, istakla je da analiza pokazuje da rodne nejednakosti nijesu apstraktne, već konkretne i teritorijalno vidljive, posebno kada se podaci posmatraju na nivou opština.

Upravo taj mikro-lokalni pristup pokazao je, kako navodi, nekoliko ponavljajućih obrazaca. Prije svega, izražene su regionalne razlike: u 16 od 25 opština žena ima manje nego muškaraca, dok se u urbanim sredinama bilježi veća koncentracija ženskog stanovništva.

U poređenju sa popisom iz 2011. godine, žene su brojčano u manjku u 10 opština, dok ih je ukupno 21 takva opština ranije bilo obuhvaćeno promjenama. U međuvremenu je zabilježeno smanjenje broja žena u Ulcinju i Žabljaku, dok ih više ima u devet urbanih sredina: Podgorici, Kotoru, Herceg Novom, Baru, Budvi, Cetinju, Pljevljima, Nikšiću i Tivtu, što utiče na nacionalni prosjek.

Kako je navedeno, „ovo je direktno povezano s migracijama“, pri čemu muškarci dominantno migriraju iz ekonomskih razloga, dok žene češće odlaze zbog porodičnih razloga ili obrazovanja.

To, kako je ocijenjeno, potvrđuje i dalje snažnu podjelu rodnih uloga, gdje se od muškaraca očekuje uloga hranitelja, dok se od žena očekuje praćenje porodičnih tokova. Treći obrazac odnosi se na ekonomsku neaktivnost žena, posebno u manje razvijenim opštinama, gdje su izražene visoke stope neaktivnosti, niža digitalna pismenost i koncentracija u slabije plaćenim sektorima.

Pored toga, istaknuta je i imovinska i stambena nesigurnost žena, koja se ogleda kroz češće promjene prebivališta i zavisan položaj u odnosu na vlasništvo nad nekretninama. Posebno se ukazuje na patrilinearno nasljeđivanje i ograničen pristup imovini, kao i na činjenicu da su ove pojave izraženije u sredinama sa višim fertilitetom, gdje je majčinstvo dominantno društveno vrednovana uloga.

Navodi se i značajna socijalna ranjivost, posebno kod jednoroditeljskih porodica koje vode žene, a koje su među najizloženijima riziku od siromaštva.

Razvoj nije rodno neutralan

Stjepčević naglašava da podaci nedvosmisleno ukazuju da žene u manjim i nerazvijenim opštinama nijesu među razvojnim prioritetima, uprkos deklarativnim politikama ravnopravnosti. Posebno problematizuje činjenicu da se na državnom nivou može steći privid ravnoteže, jer u Crnoj Gori ukupno ima više žena nego muškaraca.

Međutim, već na nivou opština slika se mijenja, naročito u sjevernom regionu koji je ujedno i najmanje razvijen. Kako je ocijenila, „žene iz tih sredina sistemski nestaju“, kroz migracije i ekonomsku neaktivnost, dodatno pogođene nedostatkom infrastrukture.

Takođe upozorava da i naizgled pozitivni pokazatelji, poput višeg nataliteta u pojedinim opštinama, mogu ukazivati na ograničene mogućnosti izbora.

U konačnom, kako je ocijenjeno, analiza ukazuje na „formalizovan“ pristup rodnoj ravnopravnosti, dok su stvarne mogućnosti žena i muškaraca i dalje duboko nejednake u zavisnosti od mjesta života.

Prema migracionim podacima, stanovništvo se dominantno iseljava iz sjevernog regiona, pri čemu žene čine 54 odsto iseljenih, a muškarci 46 odsto. Posebno je izraženo iseljavanje mladih od 20 do 29 godina, što direktno utiče na nezaposlenost i neaktivnost u tim opštinama.

Unutrašnje migracije pokazuju da se muškarci češće sele ka primorskim opštinama, dok se žene više usmjeravaju ka većim urbanim centrima u centralnom dijelu zemlje. Takođe, žene češće mijenjaju prebivalište unutar opština, što se povezuje sa strukturnim nejednakostima, posebno u pogledu stanovanja i imovine, uključujući situacije u kojima nakon udaje napuštaju porodični dom bez sticanja vlasničkih prava.

Potreba za institucionalnim promjenama

U pogledu rješenja, Stjepčević navodi da je neophodno uključiti zvanične popisne podatke u lokalne planove rodne ravnopravnosti, uz jačanje saradnje sa Zajednicom opština i organizaciju okruglih stolova za lokalne samouprave.

Kako ističe, riječ je o pitanjima kvaliteta života žena i muškaraca, te preduslovu za razvoj svih drugih politika koje treba da obezbijede jasna sredstva i mjere, uključujući infrastrukturu, servise podrške poput vrtića i centara za starije, kao i razvoj lokalne ekonomije i tržišta rada.

Ukazuje i da je neophodna snažnija uloga centralnih vlasti jer se položaj žena značajno razlikuje, na primjer između Bara i Andrijevice ili Rožaja, ne samo u ekonomiji već i u pristupu obrazovanju, tržištu rada, imovini i javnim servisima.

Kako navodi, bez učešća Vlade razlike se neće smanjivati, već će se produbljivati kroz migracije i ekonomske nejednakosti. Trenutno su, kako kaže, rodna pitanja fragmentisana između lokalnih samouprava, državnih institucija i civilnog sektora, pri čemu sistem ne obezbjeđuje dovoljno koordinisan pristup.

„Jednostavno, žena u manjoj opštini ne polazi s iste startne pozicije kao žena u urbanom centru, niti ima iste mogućnosti da tu poziciju promijeni“, zaključila je Stjepčević.

U Centru za ženska prava se naglašava da razvoj rodne statistike i njeno odgovorno tumačenje treba da rezultira snažnijim uključivanjem podataka u javne politike, kako bi se smanjile postojeće nejednakosti.

Publikacija je, pored Stjepčević, nastala uz učešće Maje Raičević (urednica), Zorice Konatar i saradnice Teodore Balšić.

Migracije, obrazovanje i ekonomski jaz

Analiza ukazuje i na to da mlade žene (20–29 godina) sve češće koriste migraciju radi obrazovanja kao izlaz iz ograničavajućih ekonomskih i porodičnih okolnosti. Međutim, ostaju izložene riziku da obrazovanje ne rezultira adekvatnim ekonomskim statusom u zemlji porijekla.

Podaci pokazuju da rodni jaz u primanjima na nivou Crne Gore prelazi 20 odsto u korist muškaraca za isti rad, iako žene imaju viši nivo obrazovanja.

Takođe se navodi snažna korelacija između aktivne ženske radne snage i razvoja opština, pri čemu su razvijenije one sredine u kojima žene više učestvuju na tržištu rada, dok su među najmanje razvijenim opštine sa 70 do 80 odsto nezaposlenih žena ili domaćica.

Jednoroditeljske porodice i socijalni rizici

Na nivou države dominiraju jednoroditeljske porodice i domaćinstva od tri do pet članova, ali značajan broj čine porodice u kojima majke same brinu o djeci. U Cetinju i Kolašinu takvih porodica ima preko 20 odsto, a visoke stope bilježe i Nikšić, Herceg Novi i Andrijevica.

Prema MONSTAT podacima, domaćinstva u kojima jedna odrasla osoba brine o djetetu imaju dvostruko veći rizik od siromaštva u odnosu na ostala domaćinstva.

Uz sve to, žene su dominantno zastupljene u niže plaćenim sektorima usluga i trgovine, često uz nesigurne ugovore i uslove rada, što dodatno pojačava njihovu ekonomsku ranjivost.