Kripto donacije u Crnoj Gori ostaju izvan domašaja izborne reforme, jer Skupštinski odbor za reformu izbornog zakonodavstva odlaže njihovo regulisanje. Odbor je obrazložio da se čeka usvajanje posebnog zakona koji bi uredio oblast digitalnog novca, što trenutno onemogućava obuhvatanje političkih donacija u kriptovalutama reformom izbornog zakonodavstva, tvrde sagovornici BIRN-a.

Skupština Crne Gore je 25. jula usvojila Zakon o finansiranju političkih subjekata i izbornih kampanja, kojim se između ostalog zabranjuju donacije anonimnih darodavaca, fizičkih lica bez biračkog prava u Crnoj Gori, kao i donacije preko posrednika. Zakonom je precizirano da je zabranjeno prikrivanje izvora privatnog finansiranja, a za nepravilno prijavljene ili sporne donacije predviđene su kazne od 10.000 do 20.000 eura.

Članovi skupštinskog Odbora za sveobuhvatnu izbornu reformu, koji je predložio pomenuti zakon, razmatrali su i potencijalnu zabranu donacija putem kriptovaluta. Nikola Rakočević, kopredsjednik Odbora, kazao je za BIRN da je zaključeno kako regulisanje ovih donacija u ovom trenutku nije moguće. Prema njegovim riječima, dio predstavnika civilnog sektora istakao je da takav prijedlog nema smisla dok se ne usvoji zakon o kriptovalutama, pa je odustalo se od zabrane ili notiranja kriptovaluta u zakonu.

Kriptovalute predstavljaju digitalni novac koji u realnom svijetu nema fizički oblik poput novčanica ili kovanica. Crna Gora još uvijek nema zakon koji uređuje ovu oblast, iako je Vlada još 2020. godine najavila izradu Zakona o kriptovalutama. U septembru prošle godine iz Ministarstva finansija saopštili su da u saradnji sa Centralnom bankom i Komisijom za tržište kapitala rade na zakonu koji bi regulisao digitalnu imovinu.

Vasilije Čarapić, kopredsjedavajući Odbora, ističe da zakonska odredba kojom se novčani prilozi političkim partijama mogu davati isključivo sa žiro računa na žiro račun, djelimično obuhvata i kriptovalute. On pojašnjava da ovo rješenje, iako jednostavno, smanjuje rizik od nelegalnog finansiranja jer omogućava nadležnim organima uvid u porijeklo novca, ali u potpunosti onemogućava korišćenje kriptovaluta za finansiranje, jer one ne mogu biti vezane za žiro račun. Dominantan stav Odbora bio je da se pitanje donacija u budućnosti usklađuje sa državnom politikom u vezi kriptovaluta, koje su trenutno definisane jedino Zakonom o sprječavanju pranja novca i finansiranja terorizma.

Ovim zakonom predviđeno je osnivanje Registra pružalaca usluga povezanih sa kriptoimovinom, koji će biti pod nadležnošću Komisije za tržište kapitala. Registar bi trebalo da počne sa radom 1. januara sljedeće godine, uz mogućnost odbijanja, vraćanja i suspendovanja prenosa kriptoimovine u slučaju nepotpunih ili netačnih podataka, uz obavezu prijave nadležnima.

Kontroverze oko kripto finansiranja političkih kampanja u Crnoj Gori ne prestaju. Andrej Milović, bivši ministar pravde, i tadašnji premijer Dritan Abazović tvrdili su da je kampanja Pokreta Evropa Sad (PES) finansirana novcem kripto investitora optuženih za prevare. U junu 2023. Abazović i tadašnji ministar unutrašnjih poslova Filip Adžić tvrdili su da su dokazi pronađeni u laptopu uhapšenog osnivača Terraform Labs, Do Kvona, koji je u martu 2023. bio uhapšen u Podgorici i izručen SAD-u. Predsjednik PES-a Milojko Spajić demantovao je te tvrdnje i pozvao tužilaštvo na istragu.

Milović je prošlog avgusta naveo da je britanski državljanin Džordž Kotrel finansirao kampanju PES-a, tvrdeći da je Spajić sarađivao sa svjetskim kripto investitorima, od kojih su neki bili sumnjivi po zakonu. Milović je objavio i fotografiju na kojoj su Spajić i njegov šef kabineta Branko Krvavac u razgovoru sa Kotrelovim savjetnikom, britanskim medijskim konsultantom Gavejnom Tovlerom. Spajić je tvrdio da je kampanja finansirana kreditom od 250.000 eura, ali nije komentarisao fotografije.

Kotrel je ranije bio savjetnik bivšeg britanskog i evropskog poslanika Najdžela Faraža, a uhapšen je u SAD 2016. godine zbog optužbi za pranje novca, prevare i ucjene. U januaru 2020. registrovao je firmu Private Family Office u Porto Montenegru. S njim je povezan i nelegalni kriptomat pronađen u Tivtu 2023.

Čarapić je za BIRN naveo da ne želi komentarisati tvrdnje o povezanosti PES-a sa Do Kvonom i Kotrelom, smatrajući ih montiranim aferama radi diskreditacije partije uoči izbora.

Praćenje kripto donacija je problematično. Iz Agencije za sprječavanje korupcije (ASK) navode da nijedan politički subjekt do sada nije prijavio priloge u vidu kriptovaluta, ali da postoji realna mogućnost pojave ovakvog finansiranja. Agencija planira aktivnosti u saradnji sa međunarodnim partnerima, fokusirajući se na kampanje trećih lica, oglašavanje na društvenim mrežama i upotrebu digitalne imovine u političke svrhe.

Zakonom o finansiranju političkih subjekata predviđeno je da svaki subjekt otvori poseban žiro račun za izborne kampanje, što, prema Nemanja Stankovu iz CEMI-ja, tehnički omogućava praćenje i kriptovaluta, uz konverziju u eure. Stankov upozorava da, iako tehnički moguće, rizik od kreiranja crnih fondova ostaje, jer kriptovalute nisu vezane za bankovne račune i ne pojavljuju se u izvještajima ASK.

Iva Đurović, ekspertkinja za blokčejn tehnologiju, naglašava da sredstva u kriptovalutama ne mogu biti kontrolisana zbog njihove decentralizovane i anonimne prirode, što onemogućava nadzor agencija za sprečavanje pranja novca.

U poređenju sa stranim praksama, Federalna izborna komisija SAD (FEC) dopušta donacije u Bitcoinu, uz obavezu prijavljivanja u trenutku konverzije u FIAT. U Brazilu se razmatra uvođenje blokčejn tehnologije u izborno zakonodavstvo, dok je švedski političar Mathias Sundin bio izabran prikupljajući donacije isključivo u Bitcoinima.