Zaštićeno prirodno dobro i spomenik prirode brdo Spas iznad Budve nalazi se pod direktnom prijetnjom od izbijanja katastrofalnog klizišta i potpunog uništenja ekosistema neprocjenjive vrijednosti, upozorila je za “Dan” mještanka tog područja i eko-ambasadorka Anđa Budimir.

Kako navodi, brojni stanovnici tog kraja strahuju od mogućeg aktiviranja klizišta, ali i za svoje živote i imovinu.

Prema njenim riječima, višemjesečni bespravni građevinski radovi, ilegalno prokopavanje kanala, kao i masovno krčenje šume i autohtone vegetacije doveli su do ozbiljne destabilizacije terena iznad stambenih naselja Babin do i Komoševina.

Budimir ističe da brdo Spas sa međunarodnog aspekta uživa višestruki status zaštite. Dio je evropske EMERALD mreže područja od posebnog interesa za zaštitu na osnovu Bernske konvencije, prvenstveno zbog prisustva ugroženog stanišnog tipa 32.22 Tree-spurge formations, odnosno sastojina drvenaste mlječike (Euphorbia dendroides). Navodi da zapadne padine brda Spas, iznad tunela Mogren i prema plaži Jaz, predstavljaju jedno od najreprezentativnijih i najbolje očuvanih staništa ove zakonom zaštićene biljne vrste u Crnoj Gori, sa najvišom ocjenom reprezentativnosti A (Excellent).

Dodaje da je brdo Spas identifikovano i kao međunarodno značajno područje za biljke (IPA), područje od značaja za ptice (IBA), potencijalno značajno područje za gljive (IFA – kriterijumi C i D), te da čini integralni dio zvaničnog Predloga ekološke mreže Natura 2000 za područje Jaz–Spas.

Kako naglašava, iako predložena područja ekološke mreže formalno prolaze postupak evaluacije Evropske komisije prije konačnog proglašenja, samo uvrštavanje određene lokacije u zvanični Predlog ekološke mreže predstavlja relevantnu stručnu okolnost.

– Nadležni organi državne i lokalne uprave, uključujući ekološku inspekciju i Agenciju za zaštitu životne sredine, dužni su uzeti u obzir ovu okolnost prilikom sprovođenja svih upravnih postupaka, izdavanja ekoloških saglasnosti i vršenja inspekcijskog nadzora. Izgovor inspekcijskih i urbanističkih organa da Natura 2000 mreža “još nije konačno usvojena u Briselu” predstavlja pravno neutemeljeno izbjegavanje primjene standarda zaštite, budući da je država dužna spriječiti degradaciju staništa i vrsta zbog kojih je područje nominovano za evropsku mrežu – navodi Budimir.

Govoreći o geološkim karakteristikama lokaliteta, Budimir ističe da se geološka građa brda Spas u zoni naselja Babin do i Komoševina odlikuje izrazito nepovoljnim inženjersko-geološkim i hidrogeološkim karakteristikama.

Poziva se na zvanični nalaz Republičkog zavoda za geološka istraživanja iz Podgorice – izvještaj “Ocjena stabilnosti terena padine na lokaciji Babin do – Budva” iz jula 1995. godine, čiji su autori dr Miodrag Kaluđerović i mr Vićko Radulović. U izvještaju je navedeno da predmetna padina predstavlja fosilno i aktivno klizište.

Prema tom nalazu, površinski sloj debljine između sedam i 12 metara izgrađen je od rastresitog deluvijalno-proluvijalnog materijala, prašinasto-glinovite mase pomiješane sa sitnom i krupnom drobinom krečnjaka i rožnaca. Taj rastresiti pokrivač leži na nepropusnoj podlozi od flišnih glinaca, laporaca i pješčara, na terenu nagiba od 20 do 40 stepeni.

Budimir navodi da je stručna geološka ekspertiza iz 1995. godine donijela nedvosmislen zaključak da se na padini Babin do ne preporučuje bilo kakva dalja gradnja niti zasijecanje terena, jer se time narušava prirodna ravnoteža, povećava opterećenje padine i stvara neposredna opasnost od ponovnog aktiviranja klizišta širih razmjera. U izvještaju je, kako dodaje, istaknuto i da postojeći potporni zidovi nijesu fundirani u zdravoj stijenskoj masi, kao i da odsustvo usmjerenih drenažnih kanala dovodi do raskvašavanja glinovitog materijala u periodima hidrološkog maksimuma.

Prema njenim riječima, terenskim rekognosciranjem u junu 2025. godine i inspekcijskim uvidom u martu 2026. godine konstatovano je da su bespravni zemljani radovi dodatno pogoršali stabilnost terena.

– Na padini je bagerom prokopan primitivni kanal dužine od 450 do 500 metara i širine do dva metra, uz formiranje usjeka visine od dva do četiri metra i nasipanje iskopanog materijala na nizbrdnoj strani. Prokopavanjem trase i nekontrolisanim krčenjem guste makije i šume alepskog bora teren je ostao bez prirodne “bioarmature”, odnosno korijenskog sistema bilja koji je vezivao površinski sloj tla. Kretanjem teške građevinske mehanizacije otvaraju se pukotine od nekoliko centimetara kroz koje se atmosferska voda direktno infiltrira u dublje slojeve deluvijalnog pokrivača – upozorava Budimir.

Dodaje da u uslovima intenzivnih padavina i pojave urbanih poplava akumulacija vode u prokopanom kanalu stvara hidrostatistički pritisak koji, u kombinaciji sa kaskadnim neobezbijeđenim usjecima visine od četiri do sedam metara u nožici padine iznad stambenih objekata, direktno provocira smicanje terena.

Kako ističe, time su neposredno ugroženi ljudski životi, porodične kuće i imovina u naseljima Babin do i Komoševina, kao i duž Jadranske magistrale.

– Uprkos alarmantnim nalazima sa terena, institucije su reagovale sporadično, uglavnom prebacujući odgovornost sa jednog organa na drugi, dok Opština Budva godinama odbija da donese formalni Akt o proglašenju spomenika prirode i imenuje upravljača zaštićenog područja, ignorišući sopstvene studije zaštite i Strateški plan – upozorila je Budimir.

Ona smatra da priroda brda Spas i bezbjednost građana Budve ne mogu čekati da inspekcije završe prebacivanje papira.

– Ukoliko institucije odmah ne zaustave mašine i ne sprovedu sanaciju, biće direktno odgovorne za svaku materijalnu štetu i potencijalne ljudske žrtve koje klizište može odnijeti, nakon čega će se utvrđivati pojedinačne odgovornosti službenika koji su svojim nepostupanjem i administrativnim ćutanjem omogućili višegodišnju devastaciju ovog područja – poručila je Budimir.

Najvrednije, a najugroženije prirodno dobro

Budimir ističe da brdo Spas (Topliš) iznad Budve predstavlja jedno od najvrednijih, ali istovremeno i najugroženijih prirodnih područja na Crnogorskom primorju.

Navodi da pravna zaštita ovog lokaliteta datira još od 1968. godine, kada je rješenjem Republičkog zavoda za zaštitu prirode (broj 30/68) proglašeno za rezervat prirodnog predjela na površini od 131 hektar.

Dodaje da važeći Zakon o zaštiti prirode Crne Gore propisuje da zaštićeni objekti prirode proglašeni po ranijim propisima zadržavaju status zaštite.

Prema njenim riječima, u prostorno-planskoj dokumentaciji, uključujući Prostorni plan područja posebne namjene za Morsko dobro, Prostorni plan Opštine Budva i Generalni urbanistički plan Budve, brdo Spas prepoznato je kao predio posebnih prirodnih odlika i spomenik prirode, pri čemu smjernice izričito nalažu očuvanje prirodnog izgleda stjenovite obale i autohtone mediteranske vegetacije.