Identitet jedne zemlje predstavlja ono po čemu se ona prepoznaje u svijetu. Kada se pomisli na Francusku i Španiju, prvo asociraju vino i hrana; na Njemačku i Belgiju pivo; na Švajcarsku čokolada. Postavlja se pitanje šta Crna Gora može ponuditi Evropi i svijetu kao svoj prepoznatljivi identitet.

Sve je počelo od nauke i najvećeg genomskog istraživanja do sada u Crnoj Gori, sprovedenog sa Španskim institutom za vino i vinovu lozu iz La Rioje. Analizirajući preko 500 uzoraka vinove loze, otkrivena je 51 sorta vinove loze nepoznata za nauku.

Iako je ovo istraživanje u javnosti privuklo malo pažnje, omogućilo je izradu pedigrea sorti vinove loze Crne Gore, koji je pokazao genetski sličnu strukturu kao pedigrei poznatih vinskih regiona – Burgundije, gdje je centralna sorta, srce pedigrea, pinot noir, ili Bordoa, gdje je centralna sorta cabernet franc.

U Crnoj Gori centralna sorta bila je kratošija, koja je iznjedrila 21 sortu vinove loze, što pokazuje da je ova loza u zemlji gajena vjekovima i da se kratošija ukrštala, dajući brojne potomke. U okviru tog istraživanja otkriveni su i roditelji vranca: kratošija je otac, a gotovo izgubljena sorta duljenga majka.

Pokazano je i da je loza iz manastira Sveti Vasilije Ostroški iz 1672. godine rezultat spontanog ukrštanja sorte razaklija i nepoznate sorte na genetskom nivou, koja je pronađena ispod manastira pod lokalnim imenom volovnik. Ovi podaci ukazuju na veliko bogatstvo sorti vinove loze u Crnoj Gori.

Takođe, Budvanski statut iz 1426. godine sadrži devet poglavlja koja opisuju gajenje kratošije, agrotehniku i cijene vina, što predstavlja najstariji zapis o ovoj sorti.

Tokom ekspedicije arheologa Sandre Kapetanović i Miloša Petričevića u srednjovjekovni Tabangrad, grad Stjepana Vukčića Kosače iz 1400-ih godina, u saradnji sa Špancima genetski je utvrđena sorta gouais blanc, odnosno weißer heunisch, jedan od roditelja chardonnay-a.

Još nekoliko slučajnih uzoraka kasnije je pokazalo da se radi o genetski nepoznatim sortama, što ukazuje da Crna Gora u sebi krije neotkriveno vinogradarsko blago.

Loze sa Balkana najstarije u Evropi

Istraživanje kineskih naučnika iz 2023. godine promijenilo je istoriju vinarstva. Rad Dong et al., Science 2023, pokazao je da je vinova loza domestifikovana prije 11.000 godina u Maloj Aziji, a ne, kako se ranije mislilo, u Gruziji 6.000 godina prije nove ere.

Ova loza je iz Male Azije donesena migracijama prvih poljoprivrednika u Evropu, gdje se susreće sa lovcima sakupljačima u Lepenskom Viru, donoseći vinovu lozu i druge domestifikovane biljke i životinje.

Analiza genoma tih ljudi, koja se radi sa Špancima, je u toku.

Ovo otkriće ruši tvrdnju da su vinovu lozu u ove krajeve donijeli Grci i Rimljani. Takođe pokazuje da su najstarije vinove loze u Evropi upravo loze sa Balkana, koje su najmanje proučene.

Prethodna istraživanja pokazuju da je Crna Gora riznica ovih starih vinovih loza, reliktna oaza na pragu nestajanja, koje je potrebno dodatno istražiti i sačuvati.

Klimatske promjene i značaj autohtonih sorti

Klimatske promjene donose dodatne teškoće u proizvodnji vina. Visoke temperature dovode do povećane akumulacije šećera, što rezultira vinima sa visokim procentom alkohola.

Vino sa preko 16 odsto alkohola, po evropskim standardima, ne može se prodavati kao vino već kao liker. Visoke temperature stvaraju i „nesazrele, zelene tanine“ koji daju neprijatan ukus, smanjuju kiseline i redukuju antocijane, što utiče na lošu boju vina.

Za borbu protiv klimatskih promjena najvažnije su autohtone sorte vinove loze – 51 sorta koja je pronađena i koja je bez ikakve njege preživjela u crnogorskoj klimi, kao i druge koje se planiraju pronaći.

U okviru istraživanja koje je u toku sekvencirano je 116 genoma kratošije, crljenka kaštelanskog, primitive i zinfandela, sa ciljem da se pokaže da je Crna Gora porijeklo jedne od svjetskih sorti – kratošije, kroz njene međunarodne sinonime primitivo, crljenak i zinfandel.

Baza za turizam i identitet

Ovo istraživanje predstavlja osnovu za održivi razvoj turizma, vinski identitet Crne Gore u svijetu i doprinos evropskoj kulturi i nauci kroz genetsku analizu najstarijih sorti vinove loze u Evropi.

Sa inicijativom predsjednika Crne Gore Jakova Milatovića da se proglasi „Dan kratošije“ kao praznik u Crnoj Gori, pokreće se novi projekat završetka istraživanja genetskog diverziteta vinove loze u Crnoj Gori, u saradnji sa Španskim institutom za vino i vinovu lozu iz La Rioje.

Cilj projekta je da se stvori najbolji pedigre vinove loze na Balkanu i u Evropi i obezbijedi razvoj vinarstva u Crnoj Gori za narednih 150 godina, zasnovan na autohtonim sortama i modernoj genomici. Španski istraživački tim dolazi u Crnu Goru 18. juna radi početka novog masovnog uzorkovanja.

Poziv vinogradarima

U pripremi uzorkovanja vinove loze traži se od crnogorskih vinogradara da dostave informacije o starim čokotima koji su na sopstvenom korijenu ili predstavljaju staru nepoznatu sortu kalemljenu na američku podlogu.

Potrebno je poslati: GPS koordinate čokota, sliku čokota u sadašnjem stanju vegetacije, posebno sliku jednog lista, podatak da li je sorta bijela ili crna, potencijalni naziv sorte ako je poznat, adresu vlasnika ili pronalazača i kontakt telefon.

Podaci se šalju sa predmetom „stare sorte uzorkovanje“ na adrese dr Vesne Maraš ([email protected] – Univerzitet Crne Gore) i dr Sanje Radonjić ([email protected] – Plantaže).

Ove stare loze najčešće nisu u vinogradima, već kao pojedinačne biljke u šumi, nastale iz napuštenih vinograda, izbijaju iz podzida ili formiraju pergole, poput majke svih kratošija koja je otkrivena.

Kako se navodi, pošto stari poljoprivrednici rijetko koriste internet, očekuje se da informaciju prenesu njihovi unuci.

Značaj istraživanja predstavljen je i na videu.

Na kraju se ističe nada da će crnogorsko vinogradarsko blago, kao resurs za cijelo društvo, izaći iz mraka, biti sačuvano od nestajanja i dati doprinos evropskoj nauci, kulturi i turizmu. I kao što začetnik nadrealizma Njegoš, a ne Andre Breton, reče: “Neka bude što biti ne može!”.