Zaštitnik ljudskih prava i sloboda ocijenio je da postoje sistemske prepreke u primjeni propisa o registraciji prebivališta i boravišta koje nesrazmjerno pogađaju Rome i Egipćane (RE).

U mišljenju ove institucije preporučeno je Ministarstvu unutrašnjih poslova (MUP) da prihvati alternativne dokaze o boravku i dodatno pojednostavi procedure registracije rođenja, posebno za djecu iz najranjivijih porodica.

Takav stav Zaštitnika saopšten je nakon sprovođenja postupka po pritužbi Evropskog centra za prava Roma (ERRC). Iako i ERRC u pritužbi i Zaštitnik u mišljenju ukazuju na potrebu prihvatanja alternativnih potvrda o prebivalištu, u dokumentu nije precizirano koja bi se dokumentacija mogla smatrati takvim dokazom.

ERRC je u pritužbi naveo da Zakon o registrima prebivališta i boravišta, posebno nakon izmjena Zakona o strancima iz 2024. godine, ne pruža adekvatnu zaštitu najranjivijim grupama. Uslov dokazivanja vlasništva ili zakonitog zakupa nepokretnosti faktički isključuje mnoge Rome, Aškalije i Egipćane iz sistema registracije i pristupa pravima.

Nakon razmatranja pritužbe i izjašnjenja Ministarstva unutrašnjih poslova, Zaštitnik je konstatovao da je Crna Gora normativno uspostavila sistem koji formalno prepoznaje potrebu zaštite raseljenih lica, lica u riziku od apatridije i pripadnika romske i egipćanske zajednice.

„Iz izjašnjenja Ministarstva unutrašnjih poslova proizlazi da su u prethodnom periodu preduzimane mjere u cilju rješavanja pravnog statusa raseljenih i interno raseljenih lica, uključujući afirmativan pristup stalnom boravku, saradnju sa međunarodnim organizacijama i pojednostavljenje određenih procedura“, navodi se u mišljenju.

Ipak, Zaštitnik smatra da su navodi iz pritužbe osnovani u dijelu koji se odnosi na praktične efekte postojećih propisa.

– Uslov dokazivanja obezbijeđenog smještaja, koji se u praksi svodi na dokazivanje prava svojine ili zakonitog zakupa nepokretnosti, predstavlja objektivnu prepreku za lica koja žive u neformalnim naseljima, bez riješenih imovinsko-pravnih odnosa. Iako je ovaj uslov normativno neutralan, Zaštitnik ocjenjuje da on ne uzima u dovoljnoj mjeri u obzir stvarne životne okolnosti najranjivijih grupa, čime dolazi do njihove faktičke isključenosti iz sistema registracije.

U mišljenju se ističe da takve prepreke mogu dovesti do povrede prava na jednakost pred zakonom i prava na pravnu sigurnost, a posredno i do ograničavanja pristupa zdravstvenoj i socijalnoj zaštiti, obrazovanju i zapošljavanju.

Zaštitnik podsjeća da se načelo jednakog tretmana ne iscrpljuje u formalnoj zabrani diskriminacije, već podrazumijeva i obavezu države da ukloni prepreke koje određene grupe stavljaju u neravnopravan položaj.

U dijelu koji se odnosi na registraciju rođenja, Zaštitnik pozdravlja mjere koje je Ministarstvo navelo, uključujući mogućnost naknadnog upisa i sudsku zaštitu u vanparničnom postupku, ali ukazuje na probleme u praksi.

– Dugotrajni i složeni postupci u praksi mogu dovesti do situacija u kojima djeca faktički ostaju bez pristupa osnovnim pravima u osjetljivom periodu svog razvoja – navodi se u mišljenju.

Pozivajući se na praksu Evropskog suda za ljudska prava, Zaštitnik ističe da su Romi „posebno ranjiva manjina“ koja zahtijeva posebnu pažnju i zaštitu države, te da administrativne prepreke ne smiju dovesti do pravne nevidljivosti pojedinaca, naročito djece.

Zaštitnik je ocijenio da je potrebno dalje unapređivati zakonodavni i administrativni okvir kako bi se uklonile sistemske prepreke koje dovode do faktičke diskriminacije i socijalne isključenosti pripadnika romske, aškalijske i egipćanske zajednice.

Resoru kojim rukovodi Danilo Šaranović preporučeno je da inicira izmjene zakonodavnog i podzakonskog okvira kako bi se, pored dokaza o pravu svojine ili zakupu, prihvatali i alternativni dokazi o stvarnom boravku, posebno za lica koja žive u neformalnim naseljima.

Preporučeno je i da nastavi sa obezbjeđivanjem proaktivnog, brzog i praktičnog sistema registracije rođenja, naročito za djecu rođenu u porodicama bez regulisanog boravka ili bez identifikacionih dokumenata roditelja.

Ministarstvo je dužno da u roku od 30 dana dostavi izvještaj o mjerama koje planira da preduzme radi izvršenja preporuka.