Žiri za dodjelu Trinaestojulske nagrade donio je odluku da najviše državno priznanje Crne Gore za 2026. godinu pripadne četvoro laureata. Odluka je usvojena na sjednici održanoj 10. jula na Cetinju, nakon tajnog glasanja između pet kandidata koji su ušli u uži izbor.

Ovogodišnji dobitnici najznačajnijeg državnog priznanja su prof. dr Sonja Tomović Šundić, kojoj je nagrada pripala za djelo „Književna antropologija Danila Kiša“, zatim dr Snežana Dragićević i dr Snežana Vuksanović, koje su nagrađene za naučni doprinos iz oblasti botanike u 2025. godini, kao i prof. dr Nikola Vukčević, za međunarodnu promociju Crne Gore kroz film „Obraz“.

Pored četvoro izabranih laureata, u najužem izboru za nagradu bili su i akademski slikar Ismet Hadžić, kao i književnik i novinar Darko Jovović.

O dobitnicima je odlučivao žiri kojim je predsjedavao dr Trifun Savić, dok je funkciju zamjenika predsjednika obavljao Suljo Mustafić. Članovi žirija bili su i prof. dr Novak Jauković, Mitar Rakčević, Andrija Radulović, Novica Đurić i Ćazim Muja.

Botaničko otkriće koje je obilježilo 2025. godinu

Iza obrazloženja nagrade za „naučna dostignuća i naučni doprinos iz botanike u 2025. godini“ nalazi se otkriće koje stručnjaci ocjenjuju kao izuzetno značajno — pronalazak potpuno novog biljnog roda i vrste za nauku, Petrolamium crnojevicii.

Riječ je o prvoj novoj biljnoj vrsti takvog značaja koja je pronađena na teritoriji Crne Gore u posljednja dva vijeka. Stručna javnost ovo otkriće ne posmatra samo kao doprinos crnogorskoj botanici, već kao rezultat od evropskog i svjetskog značaja.

Biljku je 2019. godine, u pukotinama krečnjačkih stijena na području Štitara kod Cetinja, prvi primijetila dr Snežana Dragićević, tada u saradnji sa kolegom Markom Karamanom. Radi se o sitnoj višegodišnjoj biljci koja raste isključivo u krševitim pukotinama.

Kako je navela sama Dragićević, tokom gotovo tri decenije rada na terenu nikada ranije nije naišla na takvu biljku. Nakon što je napravila fotografije, odmah ih je proslijedila dr Snežani Vuksanović, kustoskinji Prirodnjačkog muzeja Crne Gore, koja je potvrdila da se radi o nečemu neuobičajenom i potencijalno veoma značajnom.

Da bi se utvrdilo da nije riječ samo o rijetkoj varijanti već poznate biljke, već o potpuno novom rodu i vrsti do tada nepoznatoj nauci, bile su potrebne godine detaljnih istraživanja. U proces identifikacije uključili su se stručnjaci Prirodoslovnog muzeja iz Rijeke i Univerziteta u Kopru.

Konačnu potvrdu statusa biljke donijela je molekularna i filogenetska analiza sprovedena u laboratoriji u Kini. U istraživačkom timu, osim Dragićević i Vuksanović, učestvovao je i dr Boštjan Surina.

Stručnjaci smatraju da bi Petrolamium crnojevicii, zajedno sa lovćenskim zvončićem, mogao postati jedan od novih simbola nacionalne flore Crne Gore.

Nagrade za književnost i film

Prof. dr Nikola Vukčević, filmski reditelj, scenarista i univerzitetski profesor, nagrađen je za međunarodnu promociju Crne Gore i rezultate koje je tokom 2025. godine ostvario filmom „Obraz“. Njegov umjetnički rad već godinama je usmjeren na teme koje se odnose na crnogorsko društvo, identitet, istoriju i složene moralne dileme pojedinca u različitim društvenim okolnostima.

Film „Obraz“ donio je dodatnu pažnju crnogorskoj kinematografiji kroz međunarodnu vidljivost i festivalski život, a žiri je posebno vrednovao njegov doprinos predstavljanju Crne Gore van njenih granica. Kroz filmski izraz, Vukčević je nastojao da otvori pitanja koja prevazilaze lokalni kontekst i da priče iz crnogorskog prostora približi široj međunarodnoj publici.

Osim filmskog stvaralaštva, Vukčević se bavi i pedagoškim radom, kao univerzitetski profesor, gdje učestvuje u obrazovanju novih generacija filmskih autora. Njegov angažman povezuje umjetničku produkciju, teorijsko promišljanje filma i razvoj domaće kinematografije.

Trinaestojulsko priznanje za njega predstavlja potvrdu dugogodišnjeg rada na afirmaciji crnogorskog filma i kulture na međunarodnoj sceni.

Prof. dr Sonja Tomović Šundić, redovna profesorica Univerziteta Crne Gore, nagrađena je za djelo „Književna antropologija Danila Kiša“, koje predstavlja značajan doprinos proučavanju književnog opusa jednog od najvažnijih pisaca sa prostora bivše Jugoslavije.

U svom naučnom radu Tomović Šundić bavi se pitanjima filozofije, književnosti, kulture i antropoloških aspekata umjetničkog stvaralaštva. U knjizi posvećenoj Danilu Kišu istražuje odnos književnosti prema čovjeku, identitetu, pamćenju, istoriji i univerzalnim pitanjima ljudskog iskustva.

Djelo „Književna antropologija Danila Kiša“ donosi analitički pristup Kišovom stvaralaštvu, posmatrajući njegovu književnost kroz širi kulturni i filozofski okvir. Posebna pažnja posvećena je načinu na koji Kiš u svojim djelima obrađuje teme pojedinca, stradanja, sjećanja i odnosa između lične i kolektivne istorije.

Nagrada dodijeljena Sonji Tomović Šundić predstavlja priznanje njenom višegodišnjem naučnom radu i doprinosu razvoju humanističkih disciplina u Crnoj Gori, kao i afirmaciji književne misli koja povezuje domaći kulturni prostor sa širim evropskim tokovima.

Kontroverze iz prethodne godine

Ovogodišnja odluka žirija dolazi nakon prošlogodišnje polemike koja je pratila dodjelu najveće državne nagrade. Tada je, kako je navedeno, žiri kompromitovao priznanje odlukom da nagradu dodijeli Bećiru Vukoviću za knjigu „Kuće beskućnika“.

Kritike su bile povezane sa činjenicom da knjiga nije bila evidentirana ni u nacionalnim ni u regionalnim bibliotečkim bazama COBISS, niti je postojao njen primjerak u Nacionalnoj biblioteci Crne Gore.

Naknadno se pokazalo i da se primjerak koji je dostavljen žiriju, sa impresumom koji je sadržao CIP, ISBN i COBISS oznake, razlikovao od primjerka koji je član žirija Dragan Koprivica kasnije javno predstavio. Koprivica je tada tvrdio da je izdavač greškom poslao radnu verziju rukopisa.

Karadaglić je, kako je navedeno, izrazio nezadovoljstvo zbog društvenog konteksta u kojem se našao i odbio da primi nagradu.