Najranjivije grupe u Crnoj Gori i dalje su izložene diskriminaciji, govoru mržnje i zločinima iz mržnje, dok su demokratske institucije tokom 2025. godine uglavnom funkcionisale stabilno, ali uz ponavljajuće izazove izazvane polarizovanom političkom situacijom.

To se navodi u godišnjem izvještaju Evropske unije o ljudskim pravima i demokratiji u svijetu, objavljenom na sajtu Evropske službe za spoljne poslove (EEAS).

Prema ocjeni EU, zakonski i institucionalni okvir Crne Gore za zaštitu ljudskih prava tokom prošle godine uglavnom je bio uspostavljen. Ipak, potrebni su dodatni napori kako bi se postojeća pravila u potpunosti primjenjivala, ali i obezbijedili pristup pravdi i ostvarivanje prava u upravnim i sudskim postupcima, posebno za osobe koje se nalaze u ranjivim situacijama.

U izvještaju se posebno ukazuje na položaj Roma i Egipćana, osoba sa invaliditetom i LGBTI osoba, koje su i dalje bile među grupama najizloženijim diskriminaciji, govoru mržnje i zločinima iz mržnje.

EU podsjeća da je Skupština Crne Gore u decembru 2025. godine usvojila novi Zakon o zabrani diskriminacije, koji je usklađen sa pravnom tekovinom Evropske unije i evropskim standardima. Istovremeno, od Crne Gore se očekuje djelotvoran odgovor na sve preporuke Evropskog komiteta za sprečavanje mučenja i nečovječnog ili ponižavajućeg postupanja ili kažnjavanja, Evropske komisije protiv rasizma i netolerancije i Grupe eksperata za borbu protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici.

Institucije stabilne, ali ranjive na političke krize

Iako je funkcionisanje demokratskih institucija tokom 2025. uglavnom ocijenjeno kao stabilno, EU upozorava da su politička polarizacija, povremene tenzije i blokade predstavljale stalne izazove. Vladina većina, koju čini raznolika koalicija partija, ipak je ostala relativno stabilna.

Politička i institucionalna kriza posebno je obilježila period nakon kontroverzne odluke Skupštine iz decembra 2024. godine da jednostrano proglasi prestanak funkcije jednom sudiji Ustavnog suda zbog odlaska u penziju. Opozicija je zbog toga nekoliko mjeseci blokirala rad parlamenta, izražavajući zabrinutost zbog poštovanja nezavisnosti Ustavnog suda i ustavnog načela podjele vlasti.

EU navodi da ta odluka nije bila u skladu sa postupkom predviđenim Ustavom, što je u junskom mišljenju potvrdila i Venecijanska komisija.

Skupština je, prema izvještaju, tokom 2025. redovno radila, uglavnom uz konsenzus kada je riječ o ključnim reformama povezanim sa evropskim integracijama.

Crna Gora je nastavila da se fokusira na evropsku integraciju, iako je početkom 2025. proces usklađivanja zakonodavstva sa pravnom tekovinom EU u pojedinim pregovaračkim poglavljima bio usporen zbog unutrašnjih političkih izazova.

Izborne reforme i neriješeni lokalni izbori

U julu 2025. godine Skupština je usvojila izmjene izbornog zakonodavstva kojima su djelimično obuhvaćene dugogodišnje preporuke Kancelarije za demokratske institucije i ljudska prava OEBS-a (OEBS/ODIHR).

Izmjene su se odnosile na nadzor nad finansiranjem kampanja i medijima, unapređenje integriteta izborne administracije, povećanje rodne kvote na izbornim listama i uvođenje jedinstvenog izbornog dana za lokalne izbore.

Tokom 2025. nije bilo izbora na državnom nivou, dok su lokalni izbori održavani gotovo svaka tri mjeseca. Izborni procesi u Kotoru i Šavniku, kako se navodi, nijesu bili završeni.

Civilno društvo ima prostor za djelovanje, ali saradnja nije uvijek suštinska

Organizacije civilnog društva u Crnoj Gori uglavnom djeluju u podsticajnom okruženju, ocjenjuje EU. Učešće civilnog društva u kreiranju politika formalno je uređeno, ali se u praksi ponekad svodi samo na formalnost i ne odvija se dosljedno.

Zbog toga su, kako se navodi, potrebni dodatni napori kako bi saradnja Vlade i organizacija civilnog društva bila stvarna i sadržajna. Više informacija o toj oblasti dostupno je u Izvještaju Evropske komisije o Crnoj Gori za 2025. godinu.

Prema međunarodnim indeksima navedenim u izvještaju, Crna Gora zauzima 37. mjesto na Svjetskom indeksu slobode medija Reportera bez granica, 55. mjesto na Indeksu vladavine prava World Justice Projecta (WJP) i 65. mjesto na Indeksu percepcije korupcije organizacije Transparency International. Na CIVICUS alatu za praćenje građanskog prostora ostvarila je rezultat 77 od 100, što, prema ocjeni EU, ukazuje na sužen građanski prostor.

Fokus EU na temeljna prava i Poglavlje 23

Nakon ispunjavanja privremenih mjerila, aktivnosti EU u Crnoj Gori nastavile su da budu usmjerene na oblasti obuhvaćene završnim mjerilima u oblasti temeljnih prava, u okviru Poglavlja 23 pristupnih pregovora.

Prioriteti su obuhvatali usklađivanje sa pravnom tekovinom EU i međunarodnim standardima, jačanje djelotvorne primjene ljudskih prava i procesnih garancija, zaštitu manjina i kulturnih prava, zaštitu od diskriminacije, uključujući rasizam i ksenofobiju, kao i unapređenje rodne ravnopravnosti.

EU je stanje ljudskih prava u Crnoj Gori nastavila da prati u okviru pristupnih pregovora, naročito kroz Poglavlje 23 – Pravosuđe i temeljna prava. Istovremeno je vođen redovan politički dijalog, realizovani su projekti koje finansira EU, a nastavljena je saradnja sa međunarodnim organizacijama i civilnim društvom.

Crna Gora je nastavila da učestvuje u Procesu stabilizacije i pridruživanja i, prema ocjeni EU, u velikoj mjeri ispunjavala obaveze iz Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju.

Milionska podrška kroz evropske programe

Crna Gora koristi podršku Evropske unije kroz Instrument za reforme i rast za Zapadni Balkan. Iz tog instrumenta već je isplaćeno 20,9 miliona eura u vidu zajma državnom budžetu.

U okviru IPA III, EU finansira aktivnost UNDP-a usmjerenu na izgradnju povjerenja na Zapadnom Balkanu. Ta podrška pomogla je crnogorskim institucijama u izradi Strategije za istraživanje ratnih zločina 2024–2027. i njenog Akcionog plana.

Kroz IPA III Instrument za civilno društvo i medije EU je obezbijedila 0,5 miliona eura za podršku inicijativama lokalnih zajednica usmjerenim na ruralni razvoj i rast. Dodatno, oko milion eura opredijeljeno je za jačanje omladinskih mreža i osnaživanje mladih u Crnoj Gori.

Nezavisnim medijima i akterima civilnog društva dodijeljeno je još milion eura za aktivnosti koje će se realizovati do kraja 2027. godine.

U okviru Tematskog programa NDICI za ljudska prava i demokratiju, EU je nastavila da finansira izbornu reformu, sprečavanje i borbu protiv nekažnjivosti i rodno zasnovanog nasilja, kao i zaštitu novinara od nasilja, uključujući nasilje na internetu. Podrška je obuhvatila i jačanje kapaciteta istraživačkog novinarstva, a ukupna vrijednost tih aktivnosti iznosila je 1,07 miliona eura.

Tokom 2025. godine ugovorena je i direktna dodjela 0,5 miliona eura za sprečavanje i borbu protiv rodno zasnovanog nasilja, sa ciljem da se podrže ženske organizacije u Crnoj Gori kroz dodjelu podgrantova.

Dodatnih 0,15 miliona eura EU je obezbijedila kroz Tematski instrument NDICI za ljudska prava i demokratiju za podršku nezavisnom i profesionalnom pravosuđu.

Saradnja sa Savjetom Evrope

Saradnja Evropske unije sa Savjetom Evrope nastavljena je kroz Horizontalni instrument za Zapadni Balkan i Tursku – faza III. Za Crnu Goru u okviru tog programa opredijeljeno je pet miliona eura.

Sredstva su usmjerena na obezbjeđivanje pravde, borbu protiv korupcije i organizovanog kriminala, kao i unapređenje ljudskih prava, uključujući različitost, ravnopravnost, slobodu izražavanja i socijalnu inkluziju.

Program je omogućio i usvajanje izmjena Krivičnog zakonika u skladu sa preporukama Savjeta Evrope u oblasti zabrane diskriminacije i suzbijanja govora mržnje.

U oblasti borbe protiv korupcije i privrednog kriminala završene su tri sektorske procjene rizika. One su obuhvatile rizik od pranja novca povezanog sa korupcijom na visokom nivou, rizik od pranja novca povezanog sa upotrebom gotovine i neformalnom ekonomijom, kao i rizik od finansiranja terorizma povezanog sa neprofitnim organizacijama i platnim institucijama.

Izmjenama Zakona o besplatnoj pravnoj pomoći, kako se navodi, značajno je unaprijeđen pristup pravdi za najranjivije kategorije žrtava krivičnih djela.

Važan korak u uspostavljanju sveobuhvatnog sistema zaštite prava žrtava predstavljalo je usvajanje prve Nacionalne strategije o pravima žrtava u Crnoj Gori, 25. decembra 2025. godine.

U okviru zaštite žrtava izrađene su i Smjernice za odmjeravanje kazne u predmetima seksualnog i rodno zasnovanog nasilja.

Uz podršku EU, Ministarstvo ljudskih i manjinskih prava finalizovalo je novi nacrt Zakona o zabrani diskriminacije, koji je Skupština potom usvojila u decembru. Aktivnost je podržala i Radnu grupu koja je pripremila nacrt Zakona o pravnom priznanju rodnog identiteta.

EU ocjenjuje da je Crna Gora nastavila da ispunjava svoje međunarodne obaveze u oblasti ljudskih prava i da blisko sarađuje sa Evropskom unijom na multilateralnim forumima posvećenim ljudskim pravima.

Istovremeno je nastavljen dijalog i saradnja sa evropskim i međunarodnim organizacijama za ljudska prava i nadzornim tijelima, uključujući tijela Ujedinjenih nacija i Savjeta Evrope.

Crna Gora se, prema izvještaju, nastavila u potpunosti usklađivati sa izjavama EU o ljudskim pravima na multilateralnim forumima, uključujući restriktivne mjere EU uvedene nakon ruske agresije na Ukrajinu.

Zemlja je nastavila da ostvaruje dobru saradnju sa Evropskim sudom za ljudska prava, a ratifikovala je većinu ključnih međunarodnih instrumenata u oblasti ljudskih prava.

Ipak, EU ukazuje na obavezu koja još nije ispunjena: Crna Gora nije ratifikovala Protokol iz 2014. godine uz Konvenciju Međunarodne organizacije rada o prinudnom radu iz 1930. godine.

Zaključak izvještaja je da Crna Gora treba dodatno da unaprijedi mehanizme za izvještavanje prema mehanizmima Ujedinjenih nacija za ljudska prava, kao i praćenje sprovođenja njihovih preporuka.