Crna Gora je nespremno dočekala primjenu Mehanizma za prekogranično prilagođavanje ugljenika (CBAM), koji je stupio na snagu 1. januara, upozoravaju iz nevladine organizacije Eko-tim. Prema njihovim ocjenama, institucije u zemlji još uvijek šalju umirujuće poruke, umjesto da građanima i privredi jasno saopšte stvarno stanje i potencijalne troškove koje CBAM može donijeti u narednim godinama.

Iz Eko-tima podsjećaju da je Crna Gora krajem prošle godine usvojila Zakon o klimatskim promjenama, ali da u praksi još uvijek nije uspostavljen funkcionalan sistem trgovanja emisionim kreditima. Ovaj sistem, sa pratećim podzakonskim aktima i provjerljivim pravilima mjerenja i verifikacije emisija, EU bi mogla smatrati uporedivim sa EU ETS-om, što je jedan od osnovnih uslova za eventualno umanjenje ili izuzeće od CBAM-a.

– Upravo takav sistem predstavlja ključni preduslov za smanjenje troškova CBAM-a. Međutim, ti uslovi su poznati godinama, a nijesu pravovremeno ispunjeni – navode iz organizacije.

Članovi Eko-tima takođe ističu da je trenutna cijena ugljen-dioksida u Crnoj Gori 24 eura po toni, što je višestruko niže nego u EU, gdje se kreće između 70 i 80 eura po toni, uz očekivani rast do 2030. godine. Prema njihovim riječima, razlika u cijeni ugljenika neće biti izbjegnuta, već će se naplaćivati kroz CBAM.

– U praksi, cijena emisija ugljen-dioksida će se svakako plaćati, ali ostaje pitanje da li će taj novac ostajati u Crnoj Gori, kroz Eko-fond, i koristiti se za projekte energetske i pravedne tranzicije i zaštite životne sredine, ili će se kroz CBAM slivati u budžet EU – dodaju iz Eko-tima.

Dodatnu neizvjesnost stvara činjenica da izmjene CBAM pravila, koje je predložila Evropska komisija, još nijesu usvojene. Čak i ako budu usvojene, one mogu samo smanjiti trošak, ali ne i ukinuti CBAM, što posebno pogađa proizvođače električne energije. To se odnosi i na Termoelektranu Pljevlja, čija proizvodnja nosi visok ugljenični otisak, ali i na proizvođače iz obnovljivih izvora, čija se struja u postojećem sistemu često ne tretira kao zelena.

Eko-tim naglašava da jedino trajno rješenje podrazumijeva uspostavljanje funkcionalnog sistema cijene ugljenika i njegovo stvarno usklađivanje sa pravilima EU. To podrazumijeva postepeno povećavanje domaće cijene i njeno približavanje nivou EU ETS-a najkasnije do 2030. godine.

– Integracija tržišta električne energije sa EU kroz takozvani market coupling, koji omogućava slobodnu trgovinu strujom bez dodatnih nameta, prema dostupnim informacijama ne može se očekivati prije 2028. godine. Zbog toga će CBAM u narednim godinama ostati realan i rastući trošak – zaključuju iz Eko-tima.

Na kraju, iz organizacije podsjećaju da je CBAM pravno definisan mehanizam EU koji se ne može politički suspendovati niti odložiti, bez obzira na aktuelne najave predstavnika Vlade o pregovorima sa Evropskom komisijom i očekivanjima fleksibilnijeg pristupa.