Uprkos deklarativnim ciljevima države da se poveća domaća proizvodnja i smanji zavisnost od uvoza, podaci iz agrobudžeta i trgovinske razmjene pokazuju suprotan trend – uvoz hrane raste, dok podrška poljoprivredi ostaje gotovo nepromijenjena.

Crna Gora je tokom prošle godine uvezla hrane u vrijednosti od 842 miliona eura, što predstavlja rast od devet odsto, odnosno oko 70 miliona eura više u odnosu na 2024. godinu. To znači da je dnevni prosječni uvoz hrane iznosio oko 2,3 miliona eura, odnosno skoro četiri eura po stanovniku dnevno.

U isto vrijeme, agrobudžet za 2026. godinu praktično stagnira. Povećan je za svega 0,3 odsto – sa 77,06 miliona na 77,32 miliona eura, što je nominalni rast od oko 260 hiljada eura. Kada se uporedi sa inflacijom od 3,1 odsto, jasno je da je realna vrijednost podrške zapravo smanjena.

Planirana sredstva za razvoj poljoprivrede i sela, koja uključuju i dio novca iz evropskih fondova, ostaju na oko 77 miliona eura. Ukupan agrobudžet i dalje čini oko dva odsto državnog budžeta, dok je evropski prosjek oko pet odsto, što dodatno naglašava razliku u nivou podrške sektoru.

Iako se u zvaničnim dokumentima ističe cilj jačanja domaće proizvodnje i smanjenja uvozne zavisnosti, struktura budžeta pokazuje ograničen prostor za značajnije promjene. Veći dio premija i subvencija ostao je na prošlogodišnjem nivou, dok su promjene uglavnom tehničke prirode i vezane za usklađivanje sa EU metodologijama, uz veće oslanjanje na Agenciju za plaćanja umjesto direktnih budžetskih isplata. Agrobudžet je usvojen 2. aprila.

Nezadovoljstvo stanjem u sektoru već je ranije iskazano i kroz proteste. Klaster crnogorskih poljoprivrednika je u novembru prošle godine organizovao proteste upozorenja zbog, kako su naveli, kontinuiranog pada domaće proizvodnje, slabog institucionalnog odgovora i neadekvatne podrške države. Među ključnim zahtjevima bila je i ideja da se podrška poveća na pet odsto državnog budžeta, kao i uvođenje povrata akcize na gorivo za poljoprivredna gazdinstva, što je praksa u regionu.

Međutim, ni ove godine ta mjera nije realizovana, iako je ranije pominjana kao mogućnost. Paralelno, iako je agrobudžet nominalno blago povećan, inflacija ga realno „pojede“, pa se u suštini može govoriti o stagnaciji podrške sektoru.

Kod direktnih premija situacija je uglavnom nepromijenjena. Premije za mlijeko ostaju osam centi po litru, uz dodatnih do 11 centi za kvalitet i jedan cent za prodaju preko 5.000 litara. Ipak, ukupna suma za ovu mjeru smanjena je sa 4,52 miliona na oko 4,22 miliona eura, što ukazuje na očekivani pad otkupa od oko sedam odsto.

Sličan trend bilježi se i kod prerade mlijeka i mliječnih proizvoda u domaćinstvima, gdje premija ostaje 12 centi po litru, ali ukupna sredstva padaju sa 4,4 miliona na 3,82 miliona eura, što je smanjenje od oko 14 odsto.

Prema podacima Ministarstva poljoprivrede, godišnja proizvodnja mlijeka u Crnoj Gori procjenjuje se na oko 150 miliona litara, a tek do 17 odsto završava u odobrenim prerađivačkim kapacitetima.

Premije za tov junadi ostaju 150 eura po grlu, ali ukupna sredstva padaju sa 329 hiljada na 300 hiljada eura, odnosno skoro 10 odsto manje.

Ostale mjere ostale su na istom nivou: 400 eura za steone junice, 100 eura za steone krmače, 100 eura godišnje za držanje steone krave i junice, 15 eura za ovce i koze, 300 eura po hektaru obradive zemlje, 100 eura za krmno bilje, 15 eura za košnju livada, 20 eura za pašnjake, 200 eura po hektaru za voće, povrće, žitarice i krompir, te 1000 eura po hektaru za duvan.

Ipak, i pored formalno nepromijenjenih stopa, ukupne isplate u više segmenata su smanjene, što se pravda manjim obimom proizvodnje i manjim brojem grla i obrađenih površina.

Tako je podrška tržišnoj proizvodnji mlijeka smanjena sa 4,52 na 4,24 miliona eura, podrška dobrobiti životinja sa 710 na 560 hiljada, a podrška nabavci priplodnih grla sa 1,4 na 1,25 miliona eura. Program otkupa voća, povrća i mliječnih proizvoda za škole prepolovljen je sa 200 na 100 hiljada eura.

Smanjenja bilježe i staračke naknade, koje padaju sa 14,2 na 13 miliona eura, zatim program seoske infrastrukture sa 3,57 na 3,32 miliona, kao i mjere fitosanitarne zaštite sa 201 na 172 hiljade i bezbjednosti hrane sa 385 na 328 hiljada eura.

S druge strane, pojedine stavke su povećane: podrška mladim poljoprivrednicima raste sa 250 na 550 hiljada eura, adaptacija planinskih katuna sa 150 na 250 hiljada, a program ribarstva sa 3,2 na 3,65 miliona eura. Povećana je i stavka za unapređenje stočarstva, sa 1,27 na 1,75 miliona eura, ali se u njoj nalazi i dug od oko 500 hiljada eura za neisplaćene premije u živinarstvu iz prethodne godine.

Podrška osiguranju poljoprivrednih usjeva, stoke i imovine od elementarnih nepogoda ostala je nepromijenjena i iznosi 325 hiljada eura.

Sve više se, međutim, vidi i oslanjanje na spoljne izvore finansiranja. Program IPARD III, koji predstavlja evropsku podršku za razvoj poljoprivrede i ruralnih područja, u 2026. godini planiran je na 10,74 miliona eura, nešto manje nego prethodne godine kada je iznosio 10,94 miliona.

Istovremeno, sredstva iz kredita evropskih banaka povećana su sa 9,5 na 11 miliona eura. Od tog iznosa, devet miliona odnosi se na MIDAS projekat, dok su dva miliona namijenjena projektu razvoja ribarstva i poljoprivredno-prehrambenog sektora otpornog na klimatske promjene (CRFASD).

Agencija za plaćanja i Ministarstvo poljoprivrede najavljuju naknadne pozive za IPARD, MIDAS i CRFASD programe, kao i za redovne mjere podrške.

Iako se formalno uvodi moderniji model kroz veće oslanjanje na Agenciju za plaćanja i evropske fondove, ukupna slika ukazuje na spor tempo promjena i ograničen rast domaće budžetske podrške. Umjesto snažnijeg investicionog ciklusa u poljoprivredu, prisutna je preraspodjela sredstava i djelimično preusmjeravanje na EU kompatibilne programe, uz zadržavanje gotovo istog ukupnog nivoa finansiranja.