Iako ne postoje precizni podaci o tome koliko stolara, vodoinstalatera, zidara, automehaničara i drugih zanatlija u Crnoj Gori radi legalno, a koliko „na crno“, jedno je sigurno – vrijednost sive ekonomije mjeri se milionima eura koji ne završavaju u državnom budžetu. Prema dostupnim procjenama, siva ekonomija je prošle godine iznosila oko 20 odsto bruto-domaćeg proizvoda (BDP), odnosno oko 1,5 milijardi eura, dok je ukupni BDP Crne Gore vrijedio 7,64 milijarde eura. Ipak, nije poznato koliki tačno dio tog iznosa otpada na nelegalno zanatstvo.

Najveći teret takvog poslovanja, kako upozoravaju sagovornici „Vijesti“, snose građani i legalne firme. U oblastima građevinarstva, automehanike i kozmetike, gdje su usluge često povezane sa bezbjednošću i zdravljem, rad „na crno“ nosi posebne rizike jer nema garancije kvaliteta, stručnosti, realno formiranih cijena niti mogućnosti naknade štete.

Pored toga, zanatlije koje posluju mimo zakona, među kojima ima i stranih državljana, stvaraju ozbiljan problem nelojalne konkurencije. Legalni majstori, koji plaćaju poreze i doprinose i izdaju račune, ne mogu da ponude iste cijene kao oni koji rade u sivoj zoni, što dugoročno može dovesti do gašenja firmi i gubitka radnih mjesta.

Građani podijeljeni: brzi, ali često skupi i neozbiljni

Tokom istraživanja, „Vijesti“ su razgovarale sa više građana koji su koristili usluge zanatlija koji rade „na crno“. Iako su imali i pozitivna i negativna iskustva, saglasni su da je saradnja sa njima često brža i jednostavnija, da kućne popravke mogu biti završene za nekoliko sati i da sa nekima imaju dugogodišnje povjerenje.

Međutim, najveće zamjerke odnose se na cijene, koje su značajno porasle nakon pandemije koronavirusa, kao i na nepoštovanje dogovorenih rokova.

Jedan od sagovornika navodi da su stolara čekali mjesec i po, da je bio skup i da je tražio veći dio novca unaprijed. Iako je osnovni posao urađen brzo, završni elementi i ladice kasnili su još dva mjeseca. Kako tvrdi, majstor je u međuvremenu preuzimao druge poslove, povremeno se javljao na telefon i nije dolazio u obećano vrijeme.

Drugi građani ističu da su, nakon popravki automobila, krova ili vodoinstalacija, bili prinuđeni na dodatne korekcije i nove troškove.

Nelegalni zanatlije, koji nijesu željeli da otkrivaju identitet, priznaju da u njihovim redovima ima neprofesionalaca, ali navode da su na rad „na crno“ bili primorani nakon otkaza, neisplaćenih doprinosa, niskih plata i prevelikog obima posla bez slobodnih dana. Tvrde i da cijene formiraju u skladu sa obimom posla i rastom cijena materijala.

„Svako danas može da se nazove majstorom“

Izvršni direktor Zanatske komore Crne Gore, Boris Marđonović, upozorava da se tačan broj nelegalnih zanatlija ne može utvrditi jer oni često rade iz privatnih kuća, garaža ili se oglašavaju putem društvenih mreža, čime ostaju van domašaja inspekcija. Dodatni problem, kako kaže, predstavljaju strani radnici koji rade bez dozvola i nijesu prijavljeni za prekogranične usluge.

Prema njegovim riječima, prednosti rada u sivoj ekonomiji brzo nestaju pred rizikom visokih kazni, koje prema novom Zakonu o zanatstvu mogu iznositi i do 20.000 eura. Nelegalni rad, osim kazni, nosi i nemogućnost naplate potraživanja, gubitak pristupa javnim nabavkama, kreditima, korporativnim klijentima, ali i gubitak penzionog staža.

Marđonović ističe da je došlo do ozbiljne degradacije struke, jer danas praktično svako može sebe nazvati majstorom, bez ikakve provjere znanja i vještina. To, kako naglašava, znači da nestručna lica popravljaju kočnice, postavljaju električne instalacije ili pripremaju hranu, čime direktno ugrožavaju bezbjednost i zdravlje potrošača.

On upozorava da sivo tržište ne samo da zaobilazi budžet za milione eura, već urušava cijeli ekonomski sistem, jer stvara nelojalnu konkurenciju, gasi legalne biznise i dovodi do gubitka radnih mjesta, migracija, socijalnog raslojavanja, nelikvidnosti i budžetskih deficita.

Registar zanatlija i kazne do 20.000 eura

Država pokušava da umanji probleme u zanatskom sektoru kroz izmjene Zakona o zanatstvu i Zakona o inspekcijskom nadzoru, koje omogućavaju inspektorima da, uz sudski nalog, ulaze i u prostorije u kojima se obavljaju nelegalne djelatnosti. Zakonom su propisane kazne do 20.000 eura za rad „na crno“.

Najvažnija novina u sektoru je formiranje Registra zanatlija do kraja ove godine. Kako navodi Marđonović, Zanatska komora u saradnji sa Poreskom upravom i Centralnim registrom privrednih subjekata (CRPS) obrađuje podatke za 155 zanata, svrstanih u osam sektora i oko 200 djelatnosti – od građevinarstva, metala, drveta i elektrike, preko prehrambenog zanatstva, ugostiteljstva i hotelijerstva, do zanata za ličnu i zdravstvenu njegu, dizajn, grafiku, štampu i medije.

Tek nakon formiranja baze podataka, smatra on, biće moguće dobiti realnu sliku o broju aktivnih firmi, zaposlenih, prihodima i regionalnoj raspoređenosti zanatstva.

„Na crno je često najskuplje“

Marđonović upozorava da siva ekonomija ne nudi nikakvu garanciju za izvedene radove, pa su građani direktno izloženi riziku kada angažuju majstore preko društvenih mreža. Loše urađeni krovovi, instalacije, pa čak i ozbiljni incidenti poput požara, padova fasada, trovanja hranom ili stradanja na gradilištima, kako kaže, često su posljedica neprofesionalnog rada.

On ističe da usluga „na crno“ često nije jeftinija, iako tako djeluje na prvi pogled. Kao primjer navodi tortu koja kod registrovanog poslastičara košta oko 30 eura, ali isto toliko i kod nekoga ko je pravi u kućnoj radinosti, bez sanitarnih uslova. Razlika je u tome što legalni poslastičar plaća poreze, doprinose, zakup i standarde, dok nelegalni zadržava cijeli profit, a krajnji korisnik preuzima sav rizik.

EU, deficit kadra i strani radnici

Cijene zanatskih usluga na sivom tržištu značajno variraju, posebno na primorju tokom turističke sezone, gdje su znatno veće zbog velike potražnje i manjka radne snage. Na sjeveru su cijene niže, ali su radnici mobilni i sele se prema primorju i centralnoj regiji.

Marđonović navodi da zanatlije iz Srbije, Bosne i Hercegovine, Albanije, Kosova i Sjeverne Makedonije masovno dolaze u Crnu Goru da rade „na crno“, jer su cijene stimulativne. Kao pozitivan primjer ističe Hrvatsku, koja se uspješnije bori protiv sive ekonomije zahvaljujući snažnom komorskom sistemu i strogoj kontroli kvalifikacija.

Ulazak Crne Gore u Evropsku uniju, prema njegovim riječima, biće dodatni izazov, jer će preostali kvalifikovani radnici dobiti pristup evropskom tržištu rada, što može dovesti do još većeg deficita kadra. Već sada se, kako kaže, na dobrog zanatliju čeka mjesecima.

Ministarstvo: Siva ekonomija ozbiljan izazov

Iz Ministarstva ekonomskog razvoja, na čijem je čelu Nik Đeljošaj, potvrđuju da je zanatstvo jedan od sektora u kojima je nelegalan rad značajno prisutan. Ističu da ne postoje precizne procjene udjela zanatstva u sivoj ekonomiji, ali da će novi Zakon o zanatstvu i elektronski Registar zanatlija omogućiti potpuniju evidenciju.

Prema Programu za suzbijanje neformalne ekonomije, siva ekonomija u formalnom sektoru 2022. godine iznosila je 20,6 odsto BDP-a, dok istraživanje sprovedeno 2025. godine u Podgorici, Budvi i Bijelom Polju pokazuje da se u 2024. nivoi nijesu povećavali i da se kreću između 20 i 21 odsto u registrovanim privrednim društvima u centralnom i primorskom regionu.

Ministarstvo upozorava da su građani posebno izloženi riziku kada koriste usluge neregistrovanih zanatlija, jer bez računa i ugovora gotovo da nema pravne zaštite.

Podrška zanatstvu i povraćaj sredstava

Vlada je u maju usvojila Program za razvoj i promociju zanatstva vrijedan 300.000 eura, što je 100.000 više nego prethodne godine. Kroz Program je predviđen povraćaj do 70 odsto opravdanih troškova za nabavku opreme, u iznosu do 14.000 eura bez PDV-a, kao i podrška za repromaterijal do 1.000 eura.

Program obuhvata i posebne mjere za mlade, žene u biznisu i manje razvijene opštine, s ciljem prelaska iz sive u formalnu ekonomiju i jačanja održivosti zanatstva u Crnoj Gori.