Pod urbanim filmovima obično podrazumijevamo one koji se bave životom mladih u gradovima, opisujući život raznih subkultura, često pominjući i razne anomalije gradskog života.

U doba komunizma filmovi koji su propagirani od strane vlasti najčešće su se odnosili na Narodno-oslobodilačku borbu, zatim na one koji prikazuju scene komunističkog „raja“ i prosperiteta. To su filmovi tzv. crvenog talasa.
Prvi koji su se pobunili protiv ovakvog podaničkog odnosa u jugoslovenskoj kinematografiji bili su predstavnici tzv. crnog talasa, a tako ih je nazvala sama vlast tadašnjeg vremena. Ovi filmovi su opisivali život običnog malog čovjeka, koji ni izdaleka nije bio idiličan. Često su glavni likovi ovih filmova bili ljudi sa margine – prostitutke, alkoholičari, neadaptirani mladi ljudi u postojeći sistem.

Ovaj pokret je trajao od početka šezdesetih do 1972. godine. Glavni predstavnici ovog pokreta u filmskoj industriji su Dušan Makavejev sa svojim filmom „Misterije organizma“ (koji je zabranjen), Želimir Žilnik, Lazar Stojanović, Đorđe Kadijević i drugi.

U književnosti glavni predstavnici crnog talasa su Mirko Kovač, Dragoslav Mihailović i Antonije Isaković.

Može se reći da su filmovi crnog talasa prvi urbani filmovi u Jugoslaviji.

Jedan od značajnih filmova crnog talasa, koji opisuje život mladih ljudi, a inspirisan američkim andergraund filmovima, jeste film tada mladog reditelja Lazara Stojanovića „Plastični Isus“ iz 1971. godine, sa Tomislavom Gotovcem u glavnoj ulozi. Ovaj film je bio Stojanovićev diplomski rad. Film je odmah zabranjen, a Stojanović je zaglavio tri godine robije. Praktično, nakon ovoga je stavljena tačka na njegov rad.

Sa Titovom smrću stege komunizma popuštaju, pa tako i u umjetnosti. Pojavljuje se novi muzički pravac – novi talas, koji je svoj uticaj imao i na druge grane umjetnosti, pa tako i na filmsku umjetnost.
Godine 1981. pojavljuje se film „Dečko koji obećava“. Glavnu ulogu u filmu ima Aleksandar Berček, a u filmu se zove Slobodan Milošević – mladić koji živi sa situiranim roditeljima, pri kraju je fakulteta, i smiješi mu se lijepa, ugodna budućnost. Ipak, on u jednom momentu kao da „poludi“, počinje da se ponaša sasvim suprotno od onoga što standardi propisuju, osniva rok bend, stavlja minđušu, šokira javnost svojim ponašanjem, pa tako i pjesmama svoga benda.

U filmu glume i muzičari Dušan Kojić Koja i Ivica Vdović Vd. Značajnu ulogu u filmu imali su i Ivan Vejvoda i Nebojša Pajkić, koji je pisao kontroverzne tekstove za pjesme u filmu, dok je Kojić radio muziku. Reditelj filma je Miloš Radivojević.

Drugi film inspirisan novim talasom je „Davitelj protiv Davitelja“, u režiji Slobodana Šijana. Glavne uloge u filmu imaju Taško Načić, Sonja Savić, Rahela Ferari, Nikola Simić i Srđan Šaper, koji je bio član kultnog novotalasnog benda Idoli, kao i muzičar Dušan Kojić Koja.

Radnja filma počinje najavom o razvoju Beograda kao evropske metropole osamdesetih. Što se tiče izgrađenosti, grad ne zaostaje za drugim velikim evropskim i svjetskim gradovima. Ipak, potrebno je i da ima svoju mračnu stranu da bi bio rame uz rame sa drugima.

Pored porasta kriminala, pojave manijaka na ulicama, ćoškovima i grobljima, treba da dobije i nešto ozbiljnije – beogradskog davitelja.
I zaista ga dobija u liku Pere Mitića, koga glumi Taško Načić – „veliko dijete“ koje, iako u kasnim četrdesetim, još dobija udarce prutom od svoje majke, koja ga tjera da prodaje karanfile. Pošto često trpi uvrede, naročito od ženskih kupaca, u njemu se u jednom momentu budi neka monstruozna sila i počinje da davi žene i djevojke.

Iako infantilan, ali sa velikom tjelesnom masom, Pera Mitić sije strah po glavnom gradu tadašnje Jugoslavije. Niko i ne sumnja na njega, jer je imao krajnje bezazlen izgled – svi misle da se radi o nekom opasnom, beskrupuloznom tipu.

U isto vrijeme povučeni mladić Spiridon Kopicl (koga glumi Srđan Šaper) imao je porodičnu tragediju: umrla mu je majka, a otac – psihijatar i sudski vještak – oženio se lijepom medicinskom sestrom. Od tada počinje da mrzi sve lijepe žene.
Slučajno, dok pije koka-kolu i gleda televiziju, ugleda leš žene iskolačenih očiju – žrtvu beogradskog davitelja. Tu doživljava neku vrstu šoka, ali i stupa u telepatsku vezu sa ubicom. Počinje da biva opsjednut njime. Čak i sa svojim bendom „Vis Simboli“ pravi pjesmu inspirisanu ovim čovjekom, a koja se zove „Beogradski davitelj“.

Film, iako crna komedija, ima dosta elemenata horora, psihološkog trilera i drame. Može se reći da se radi o genijalnom poduhvatu.

Takođe, u urbane filmove inspirisane novim talasom treba pomenuti i film „Nešto između“, gdje glavne uloge imaju Miki Manojlović, Dragan Nikolić i mladi Petar Ilić Ćirilo, koji glumi sina Mikija Manojlovića i pankera. Film je iz 1982. godine i oslikava tadašnju klimu u zemlji koja je između Istoka i Zapada.

Petar Ilić Ćirilo je, inače, baš tih godina svirao u tinejdžerskim bendovima Urbana gerila i Berliner Straße, gdje su bili i, kasnije čuveni, pisac Vladimir Arsenijević – najmlađi dobitnik „NIN-ove“ nagrade za književnost sa romanom „U potpalublju“ – i novinar Branko Rosić. Ćirilo je tada zamijenio Caneta iz Partibrejkersa, nakon što se ovaj posvađao sa Arsenijevićem.

Jedan od kultnih urbanih filmova je i „Pejzaži u magli“ iz 1984. godine. Ovaj film je jugoslovenska verzija filma snimljenog po knjizi Kristijan F. – „Mi djeca sa kolodvora Zoo“. Glavni akteri filma su grupa heroinskih zavisnika.

I zaista, baš u to vrijeme ova droga je ušla na velika vrata bivše SFRJ, posebno u velike gradove poput Beograda, Zagreba i Ljubljane, gdje su pank i novi talas (ili val) bili najviše prisutni. Ovaj film je uzburkao javnost u tolikoj mjeri da su protestovali predstavnici NOB-a, tvrdeći da narkomanija u Jugoslaviji ne postoji, da je to produkt kapitalizma i dekadentne buržoazije.

Očigledno, da nijesu imali pojma svi ti funkcioneri šta im se u državi dešava – ili su se tako pravili. Možda je zato i SFRJ završila tako kako jeste – nažalost.

Na kraju, da ne zaboravimo i film „Crna Marija“ iz 1986. godine, gdje glumi veliki broj tadašnjih rokera. Glavne uloge u filmu igraju Milan Mladenović, Margita Stefanović, Sonja Savić, Miško Plavi, Goran Čavajda i Igor Pervić.
Radnja filma se odvija oko kreativne krize koja je nastupila u jednom rok bendu nakon smrti njegovog vođe. Jedini način da uspiju i da se bend održi jeste da snime hit. Nakon učešća na humanitarnom koncertu to i uspijevaju.

Pored ovih filmova, nastalih za vrijeme SFRJ, veliki broj urbanih filmova snimljen je i poslije raspada ove zemlje. Tu treba istaći filmove poput „Crnog bombardera“ sa Draganom Bjelogrlićem i Anicom Dobrom, „Marble Ass“ – film Želimira Žilnika sa prvim jugoslovenskim transvestitom Vjeranom Miladinovićem Merlinkom u glavnoj ulozi, kao i sa kontroverznim multimedijalnim umjetnikom Nenadom Džonijem Rackovićem.

Zatim, tu je i neprevaziđeni film Srđana Dragojevića „Mi nismo anđeli“, kao i njegovi kasniji filmovi „Rane“ i „Parada“.
Možemo još pomenuti i veliki broj filmova poput „Ubistvo sa predumišljajem“, „TT sindrom“, „Bulevar Revolucije“, „Ni na nebu ni na zemlji“, „Pun mjesec nad Beogradom“, „Tamna je noć“ i mnogi drugi.
Uglavnom, svi ovi filmovi govore o tranziciji i snalaženju ljudi, pa i mladih, u datim okolnostima.

Ovo je zaista zahtjevna i obimna tema, i nadam se da sam je bar malo uspio osvijetliti.