Dok se Podgorica približava početku radova na dugo najavljivanom postrojenju za prečišćavanje otpadnih voda u Botunu, jedna od najosjetljivijih ekološko-političkih tema u državi ponovo je u centru pažnje. Projekat koji se smatra jednim od najznačajnijih u modernoj istoriji glavnog grada već godinama izaziva snažne reakcije, niz manipulacija i ozbiljna pitanja koja i dalje čekaju precizne odgovore. Jedan od upućenijih sagovornika o čitavom procesu, bivši gradonačelnik Podgorice Ivan Vuković, u intervjuu datom “Pobjedi” podsjetio je na sve faze projekta, ali i komentarisao aktuelne prijedloge koji dolaze iz Vlade i Grada.

Dvodecenijska borba za rješavanje najvećeg ekološkog problema

Iako se danas projektom često manipuliše, Vuković naglašava da je njegova osnova postavljena mnogo ranije. Prva studija koja je Botun označila kao optimalnu lokaciju za buduće postrojenje izrađena je još 2004. godine, pod okriljem francuske kompanije Sogreah, a finansirala ju je Vlada Republike Francuske. Nekoliko godina kasnije, DUP „Industrijska zona – KAP“ iz 2008. godine tu lokaciju je zvanično potvrdio, nakon prethodne javne rasprave, što, prema njegovim riječima, „pobija tezu da je bilo šta rađeno iza leđa stanovnika Botuna“.

Tokom naredne decenije, niz međunarodnih i domaćih stručnih institucija nastavio je da razrađuje projekat: od studija holandske firme White Young Green Consultants iz 2011. godine, preko PUP-a Glavnog grada iz 2014, pa sve do čitavog seta analiza njemačkih i crnogorskih eksperata iz 2017. godine. U decembru 2019. godine, nakon nove javne rasprave, ponovo je potvrđeno da će se PPOV graditi baš na toj lokaciji.

Ugovor vrijedan 47,3 miliona kao kruna višegodišnjeg rada

Vuković podsjeća da je u junu 2022. godine, kao tadašnji gradonačelnik, potpisao ugovor o izgradnji postrojenja vrijednog 47,3 miliona eura, što smatra „krunom dvodecenijskih napora“. Naglašava da su u tom momentu već bile stvorene finansijske, projektne i planske pretpostavke za izgradnju modernog sistema sakupljanja i prečišćavanja otpadnih voda.

Projektu su doprinijele dvije ključne međunarodne institucije: KfW banka, koja je obezbijedila povoljni kredit od 35 miliona eura, te Evropska unija, koja je izdvojila grant od 33 miliona eura. Izbor konsultanta pao je na renomiranu njemačku kompaniju „Fichtner Water and Transport GmbH“, staru više od vijeka, sa stotinama realizovanih projekata širom svijeta.

Tokom njegovog mandata, završene su dvije od četiri faze projekta: izgrađeno je više od 20 kilometara kanalizacione mreže u naseljima koja je ranije nijesu imala, kao i novi most sa cijevi kolektora unutar konstrukcije. U trećoj fazi, kako navodi, preostalo je svega 10 odsto radova na glavnom kolektoru do lokacije budućeg postrojenja.

Ko su izvođači i kakva oprema se ugrađuje?

Na međunarodnom tenderu najpovoljniju ponudu dostavio je konzorcijum turskih kompanija Kuzu Grup i Alkatas, koji, prema Vukovićevim riječima, imaju ogroman globalni kredibilitet, uključujući i upravljanje prečišćivačem u Istanbulu za 16 miliona ljudi te nedavnu pobjedu na tenderu u Kuvajtu vrijednom 488 miliona dolara.

On tvrdi da je oprema za podgoričko postrojenje proizvedena nakon tendera, u skladu sa najvišim ekološkim standardima i prema specifičnostima lokacije. Reagovao je i na tvrdnje u javnosti da se radi o „polovnoj“ ili „prevaziđenoj“ tehnologiji, nazvavši ih klasičnim dezinformacijama.

Spalionica mulja, predmet manipulacija, ali i ključni dio rješenja

Najviše kontroverzi izaziva spalionica kanalizacionog mulja. Vuković ističe da je riječ o standardnom rješenju u bogatim evropskim državama i podsjeća da se podoban mulj sa primorskih postrojenja danas izvozi u Albaniju, što je ekonomski i ekološki neodrživo. Kako kaže, moderna spalionica u Podgorici, projektovana po najstrožim ekološkim kriterijumima, omogućiće eliminaciju tog rizika i proizvodnju energije za pogon sistema.

On čak navodi primjer iz Kopenhagena: spalionica Amager Bakke, jedna od najvećih u Evropi, nalazi se svega kilometar od opere, u gradu poznatom po vrhunskom kvalitetu života.

Šta se dešavalo s alternativnim lokacijama?

Nakon promjene vlasti 2020. godine, mještani Botuna su tadašnjoj vladi predložili dvije nove lokacije. Na njihov zahtjev formirana je stručna komisija sastavljena uglavnom od inženjera. Analizirajući 19 kriterijuma, zaključili su da su obje alternativne lokacije znatno lošije, sa ograničenjima koja bi mogla potpuno blokirati izgradnju postrojenja. Vlada je 2021. godine usvojila taj nalaz, a i novi PUP Podgorice iz 2025. potvrdio je istu lokaciju.

Između svega, gradske uprave održavale su konstantnu komunikaciju sa mještanima, kroz infrastrukturna ulaganja, poput izgradnje podvožnjaka od 800.000 eura, ali i kroz ponude da zajedno posjete uspješna postrojenja širom Evrope, što lokalni predstavnici nijesu prihvatili.

Finansijski rizici, od 70 do 177 miliona eura

Osvrćući se na moguće posljedice kašnjenja radova, Vuković podsjeća da bi Glavni grad mogao izgubiti 33 miliona evropskog granta, a da bi izvođač radova mogao potraživati odštetu u visini vrijednosti ugovora. Kada se sve sabere — to je 70 miliona eura. Ako je procjena aktuelnog gradonačelnika Saše Mujovića viša, kako kaže, suština je ista: finansijska i reputaciona šteta bila bi razorna za Podgoricu i za državu koja teži članstvu u EU.

Jesu li Vlada i Grad mogli bolje?

Kada govori o komunikaciji sa građanima, Vuković smatra da su mještani imali dovoljno prilika da budu informisani tokom prethodnih decenija, ali i da je dio njihovog nezadovoljstva ciljano podstican političkim manipulacijama. Svejedno, priznaje da je izgubljeno dragocjeno vrijeme od trenutka potpisivanja ugovora 2022. godine do danas.

Ipak, najnovije prijedloge Vlade i inicijative gradonačelnika smatra, u većoj mjeri, korektnim. Jedina dilema mu je, kaže, pitanje „prava prvenstva“ za zapošljavanje stanovnika Botuna, jer nije siguran da li to zakonski može biti regulisano.

Orgromna opasnost od crvenog mulja, prioritet nad prioritetima

Posebno je naglasio potrebu za rješavanjem bazena crvenog mulja, jednog od najvećih ekoloških rizika u Crnoj Gori. Potencijalna kontaminacija Morače, boljesesterskog vodoizvorišta i podzemnih voda, upozorava, izazvala bi posljedice teže i dugotrajnije od onih nastalih tokom pandemije.

Poziv Botunjanima da prepoznaju sopstveni interes

Na kraju, Vuković poručuje da realizacija PPOV-a donosi najveću korist upravo Botunu, te da je u interesu mještana da podrže projekat.

– Vrijeme ističe, a odgovornost prema budućnosti mora biti iznad politike –  zaključuje on, uvjeren da će se značaj ovog projekta u godinama koje dolaze jasno prepoznati i da će Podgorica, konačno, stati u red evropskih gradova koji efikasno rješavaju otpadne vode, njih gotovo 30.000.