U 2021. godini, Evropska unija je od Rusije dobijala oko 50 odsto svog prirodnog gasa, većinom isporučivanog gasovodima. Međutim, nakon ruske invazije na Ukrajinu 2022. godine, EU je brzo reagovala kako bi ograničila tu zavisnost, te je u roku od tri godine uvoz ruskog gasa smanjen za dvije trećine.

Istovremeno, EU je razvila novu zavisnost – od američkog tečnog prirodnog gasa (LNG). Ovaj energent, koji je nakon ruske invazije nazvan “gas slobode”, isporučuje se u sve većim količinama preko Atlantika putem mreže novih terminala u EU. Do 2025. godine, oko 57 odsto uvoza LNG-a u EU dolazilo je iz SAD, što je četiri puta više nego 2021. godine. Prema analizi Instituta za energetsku ekonomiju i finansijsku analizu (IEEFA), očekuje se da će se taj udio do 2030. povećati na čak 80 odsto. Prije 2016. godine, Sjedinjene Države nisu izvozile gas jer su čuvale rezerve za domaću potrošnju, a od tada su postale najveći svjetski dobavljač tečnog prirodnog gasa.

Rizici zavisnosti od američkog LNG-a

Prema planu energetske tranzicije EU, gas ostaje u upotrebi, a većina tog energenta dolazi gasovodima iz Norveške. Ipak, eksponencijalni rast uvoza LNG-a iz SAD mogao bi da pokvari planove za energetsku nezavisnost i bezbjednost EU, upozoravaju analitičari. IEEFA navodi da prekomjerno oslanjanje na američki LNG “protivreči” planu REPowerEU iz 2022. godine, koji ima za cilj da okonča zavisnost EU od ruskih fosilnih goriva “štednjom energije, diverzifikacijom snabdijevanja i ubrzavanjem tranzicije na čistu energiju”. Nagli porast priliva gasa preko Atlantika suprotan je i cilju EU da energija bude jeftinija.

– Američki LNG je najskuplji za kupce iz EU, ali evropske kompanije nastavljaju da potpisuju ugovore – kaže Ana Marija Jaler-Makarevič, vodeća analitičarka za evropsku energetiku u IEEFA i autorka izvještaja o rastućoj energetskoj zavisnosti EU.

Ti ugovori uključuju i sporazum novoosnovanog zajedničkog preduzeća Atlantic-See LNG o snabdijevanju američkim gasom kroz jugoistočnu Evropu, potencijalno i do Ukrajine. Gas bi trebalo da se isporučuje preko grčkih terminala kroz cjevovode “Vertikalnog gasnog koridora”. Prema najavi agencije Rojters, predstavnici grčkog preduzeća trebalo bi da se sastanu sa američkim zvaničnicima 24. februara kako bi dogovorili isporuke do 15 milijardi kubnih metara LNG-a godišnje u periodu od 20 godina za snabdijevanje centralne i istočne Evrope.

Kompanija Atlantic-See LNG već je potpisala 20-godišnji ugovor sa Venture Global, jednim od najvećih američkih dobavljača LNG-a za EU. Još 2023. godine, njemačko državno preduzeće Securing Energy for Europe – ranije Gazprom Germania – potpisalo je 20-godišnji ugovor sa Venture Global o uvozu miliona tona LNG-a godišnje iz postrojenja u američkoj Luizijani.

Politika SAD i posljedice za EU

Izvršni direktor Venture Global, Majk Sabel, zahvalio se „na snažnom vođstvu predsjednika Trampa“ i onima „sa obje strane Atlantika koji podstiču dalju trgovinu američkim LNG-om“. Predsjednik SAD, Donald Tramp, promoviše politiku globalne „energetske dominacije“ i u julu 2025. pregovarao je o trgovinskom sporazumu između EU i SAD kojim se Unija obavezuje da do 2028. godine godišnje za 750 milijardi dolara kupuje američku energiju (LNG, naftu i nuklearnu energiju).

– Energetski sporazum SAD i EU izvršio je pritisak na Evropu da kupuje više američke energije“, ocjenjuje Jaler-Makarevič, dodajući da će formalizovanjem sporazuma EU povećati „mogućnost visokorizične geopolitičke zavisnosti“ od američkog LNG-a. Prema izvještaju IEEFA, sporazum „efikasno vezuje snabdijevanje energijom EU za jednog prodavca, rizikujući energetsku bezbjednost i ugrožavajući planove za smanjenje potrošnje gasa.

Potražnja za američkim gasom vjerovatno će rasti i nakon što EU, kako planira, krajem 2027. godine potpuno zabrani uvoz ruskog gasa. Ipak, stručnjaci upozoravaju da sam prekid ruskog uvoza ne garantuje diversifikaciju.

– Diversifikacija ne podrazumijeva zamjenu jednog dominantnog dobavljača drugim – naglašava Rafaele Pirija, viši saradnik Berlinskog ekološkog instituta, u svom izvještaju iz januara.

– Evropi je potrebna jasna definicija diversifikacije i strategija koja odražava današnje geopolitičke realnosti.

Zaokret EU prema nezavisnoj energiji

Nedavna prijetnja američkog predsjednika da će uvesti carine zemljama EU koje se ne pridržavaju njegovih zahtjeva za aneksijom Grenlanda podstakla je Brisel da preispita oslanjanje na američki gas.

– U ovim turbulentnim geopolitičkim vremenima, Evropa mora biti snažna i ujedinjena – i mora izabrati nezavisnost. To znači udvostručiti ulaganje u čistu, bezbjednu, domaću energiju – rekao je krajem januara komesar Evropske komisije za energetiku i stanovanje, Den Jorgensen, na Samitu Severnog mora u Hamburgu.

– Zajednički pakt o ulaganju u priobalne vetroelektrane – bio je jedna od mjera dogovorenih na samitu, a usmjeren je na obezbjeđivanje nezavisne i čiste energije u EU. Jorgensen je naveo da bi Evropa trebalo da nabavlja gas i iz zemalja poput Kanade, Katara i Alžira.

– Budućnost energetike u Evropi moguće je promijeniti – ukazuje Jaler-Makarevič.

– Ako EU ostane čvrsta u planovima da zamjeni potrošnju gasa čistom energijom, onda će potražnja za gasom opadati.

U takvom scenariju mogli bi da propadnu postojeći američki sporazumi o LNG-u zasnovani na Memorandumima o razumijevanju – formalnim, ali nepravno obavezujućim sporazumima.

Više od 120 evropskih i međunarodnih grupa civilnog društva nedavno je poslalo pismo liderima EU pozivajući ih da otkažu pregovore o trgovinskom sporazumu sa SAD, tražeći „smanjenje zavisnosti od američkih fosilnih goriva u znak solidarnosti sa onima kojima prijeti Trampov imperijalizam zasnovan na fosilnim gorivima“, nakon udara na Venecuelu i teritorijalnih pretenzija na Grenland.