Razumijevanje istorije kolonijalizma pomaže nam da shvatimo kako savremene nejednakosti, ekonomske, rasne, političke, nijesu “prirodne“, već proizvod dugog procesa moći i eksploatacije. Nejednakost nije sudbina, već posljedica. Ako ne priznamo i ne diskutujemo o zločinima kolonijalne prošlosti, od Afrike, Japana do Balkana, rizikujemo da ponovimo iste obrasce, samo pod drugačijim imenima.

Šta znači sjećati se u svijetu koji više voli da zaboravlja? Činua Ačebe, veliki afrički književnik, pobunio se protiv načina na koji je Džozef Konrad u “Srcu tame“ prikazao Afriku, kao praznu pozornicu za evropsku moralnu dramu i dilemu, tamnu pozadinu bez glasa i istorije. Ačebe je upozoravao da je i književnost bila dio kolonijalne mašinerije, jer im nije samo oduzimana zemlja, već i jezik, pogled, mogućnost da budu subjekti vlastitog narativa.

Evropa je, čini se, naučila nešto iz kolonijalizma: ne da prestane da dominira, već da prikrije brutalnost u najsirovijem obliku. Nekada se osvajač mogao prepoznati po brodovima, lancima i zastavama, a danas se skriva iza sporazuma, fondova, “tržišnih pravila“ i diskursa progresa. Okrutnost više nije fizička, nego sistemska, ubija mogućnosti. Postkolonijalna brutalnost, baš kao i kolonijalna, prodaje se kao razvoj, integracija, investicija. Kapitalizam, kao nasljednik kolonijalizma, prisvaja resurse, ljude i cijele ekonomije u ime “slobodnog tržišta“.

Zanemarivanje kolonijalne istorije znači zanemariti sopstvenu poziciju u svijetu, pa tako i Crna Gora, koja i dalje ima tendenciju da se posmatra isključivo kroz prizmu “malog naroda“ umjesto kroz realnost učestvovanja u globalnim procesima moći, kakva god njena uloga bila. Predstavlja se kao “lokomotiva evropskih integracija na Balkanu“, dok u isto vrijeme prodaje svoju obalu, gradove, institucije i medije bez otpora. To je možda i glavni dokaz da nijesmo izašli iz kolonijalne priče i da smo je možda samo preobrazili u nešto “prihvatljivo“.

Kad kažemo “kolonijalizam”, zamišljamo evropske brodove, vojnike u uniformama, daleke kontinente i zastave pobodene nad tuđom zemljom.

Crna Gora je, međutim, savršeni savremeni rezultat kolonijalne logike – poligon na kojem se testiraju tuđi interesi. Danas se, gotovo po hitnom postupku, usmjerava ka Evropskoj uniji (EU), ne zato što je zaista spremna, nego zato što politički i geopolitički trenutak to traži. Reforme pravosuđa su još na papiru, institucionalna stabilnost misaona imenica, a borba protiv korupcije se prečesto pretvara u medijski spektakl umjesto stvarne promjene. Ipak, iz Brisela stižu signali o “napretku”, “zelenom svjetlu”, čak i o mogućem ulasku do 2030. godine. Ovaj paradoks ima jednostavno objašnjenje: Evropa, suočena sa preusmjeravanjem ciljeva drugih velesila i unutrašnjim krizama, sada više nego ikad treba “sigurnu periferiju” koja će igrati po pravilima. Time Crna Gora ne ulazi u EU kao ravnopravna članica, već kao tampon-zona, simbolički dokaz da je evropski projekat još živ. Umjesto da se demokratsko sazrijevanje čeka, ono se ubrzava, jer u ovom narativu nije važno kakva je država iznutra, već šta predstavlja spolja.

Najave da zemlje-kandidati poput Crne Gore mogu postati članice EU “bez punog prava glasa” možda zvuče kao korak naprijed, ali su u stvari potvrda kolonijalne dinamike: dobijaš status članice, ali ne i moć odlučivanja. U terminologiji kolonijalizma to znači da ulaziš u klub, ali kao pozvana teritorija, a ne kao ravnopravan partner.

Neki ovo opravdavaju tvrdnjom da je “bolje da nas neko nadgleda nego da sami upravljamo sobom” i da će nas to održati budnima, što zapravo samo jasno odražava kolonijalnu logiku koja pretpostavlja da su male ili “neuspješne” države nesposobne za samostalno donošenje odluka. Takvo razmišljanje je pogrešno, jer pristajemo na ulogu podanika u sistemu koji nas tretira kao teritoriju za upravljanje, a ne kao politički subjekt sa pravima i odgovornošću.

Evropa zna: više ne treba formalno osvojiti teritoriju da bi njome upravljao. Crna Gora se nalazi u procesu pristupanja EU i taj proces je predstavljen kao istorijska šansa za “modernizaciju”, “vladavinu prava” i “evropski standard”. Istovremeno, crnogorska vlast godinama se kolonijalno odnosi prema sopstvenim građanima i resursima. To je ona unutrašnja kolonijalnost o kojoj govore postkolonijalni teoretičari.

Ne moramo čekati da nam neko podigne zastavu na Cetinju kako bismo razumjeli da kolonijalna misao i dalje živi. Možda smo formalno samostalni, ali smo još duboko i politički, i ekonomski i kulturno zavisni. Dokle god se o kolonijalizmu priča kao o tuđoj propaloj ideji, a ne kao o opsesiji da se druge teritorije, resursi ili narativi kontrolišu, neće biti pravog oslobođenja. Crna Gora se danas ponaša kao kolonija bez kolonizatora, jer je pristala da svog gospodara ne prepozna u Briselu, Pekingu, Beogradu ili Abu Dabiju, već u sopstvenom strahu da se suprotstavi logici kapitala. Možda se pravo pitanje više ni ne tiče Evrope, nego nas samih, da li ćemo ikada naučiti da suverenitet nije ono što ti drugi priznaju, nego ono što sam priznaš i braniš?

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Stav" nijesu nužno i stavovi redakcije 24kroz7