Sukob koji se dugo mogao naslutiti posljednjih dana dobio je i javnu formu. Od litija 2020. godine do otvorenih razlika u stavovima 2026, odnosi između Mitropolije crnogorsko-primorske, Eparhije budimljansko-nikšićke, političkog vrha Crne Gore i Beograda ušli su u jednu od zanimljivijih faza u novijoj istoriji SPC u Crnoj Gori.

Crna Gora je za šest godina prešla put od gotovo jedinstvenog crkveno-političkog fronta do situacije u kojoj se sve jasnije razlikuju interesi i stavovi pojedinih centara unutar srpskog političkog i crkvenog prostora. Na jednoj strani danas su Aleksandar Vučić i, sudeći prema posljednjim javnim potezima, mitropolit budimljansko-nikšićki Metodije. Na drugoj su sve vidljivije pozicionirani mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije i, uz određene rezerve, predsjednik Skupštine Crne Gore Andrija Mandić.

Za sada, međutim, nema govora o crkvenom raskolu. Nema ni javnih dokaza o ličnom sukobu Joanikija i Metodija. Njih dvojica i dalje zajedno služe i javno nastupaju. Problem je u nečemu drugom: političke poruke koje dolaze iz njihovih crkvenih struktura počele su da se razlikuju dovoljno da ih više nije lako objašnjavati samo različitim stilom ili slučajnim okolnostima.

Najnoviji događaji iz avgusta 2026. godine to su možda najbolje pokazali. Dok je Mitropolija crnogorsko-primorska javno kritikovala pojedine ocjene Aleksandra Vučića o stanju unutar SPC, Eparhija budimljansko-nikšićka stala je u odbranu predsjednika Srbije. Ono što se ranije moglo tumačiti kao tiho odmjeravanje uticaja sada je postalo mnogo vidljivije.

Od litija do nove raspodjele moći

Da bi se razumjela današnja situacija, treba se vratiti na 2020. godinu.

SPC je tada bila jedan od ključnih aktera masovnih litija protiv Zakona o slobodi vjeroispovijesti. Crkva je, predvođena mitropolitom Amfilohijem, pokazala da može da mobiliše veliki broj ljudi i da raspolaže društvenim autoritetom koji nijedna politička partija u Crnoj Gori nije mogla lako da parira.

Među važnim crkvenim figurama bio je i tadašnji episkop budimljansko-nikšićki Joanikije. U širem političkom bloku nalazio se Andrija Mandić, dok je Aleksandar Vučić predstavljao najmoćniji politički centar srpskog prostora izvan Crne Gore.

Ipak, bilo bi pogrešno litije posmatrati kao jednostavno „Vučićev projekat“. Njihova snaga proistekla je prije svega iz crnogorske društvene i crkvene stvarnosti, kao i iz autoriteta koji je u Crnoj Gori imao Amfilohije.

Ta činjenica je danas posebno važna, jer se oko događaja iz 2020. godine vode različite interpretacije. Pitanje ko je tada bio nosilac političke energije i ko danas ima pravo da tumači nasljeđe tog perioda postaje dio šire borbe za uticaj.

Amfilohijeva smrt u oktobru 2020. godine označila je kraj jedne faze.

Nestao je čovjek koji je decenijama uspijevao da na jednom mjestu drži različite crkvene, društvene i političke interese. Njegov autoritet bio je dovoljno širok da istovremeno komunicira sa vjernicima, političarima i različitim strujama unutar srpskog prostora.

Njegov nasljednik na čelu Mitropolije crnogorsko-primorske postao je Joanikije.

Joanikije nasljeđuje Amfilohija, Metodije preuzima Budimljansko-nikšićku eparhiju

Izbor Joanikija za mitropolita 2021. godine nije bio obična kadrovska promjena. On je naslijedio čovjeka čiji je autoritet u Crnoj Gori bio gotovo bez premca.

Važno je, međutim, napraviti jednu razliku. Amfilohije je bio arhiepiskop cetinjski, mitropolit crnogorsko-primorski i egzarh Pećkog trona. Joanikije je 2021. godine izabran za mitropolita crnogorsko-primorskog, dok je titulu arhiepiskopa cetinjskog dobio naknadno. Titulu egzarha Pećkog trona nije naslijedio.

Joanikije je bio jedan od Amfilohijevih najbližih saradnika i čovjek koji je decenijama djelovao u njegovom crkvenom krugu. Njegov dolazak na čelo Mitropolije zato je predstavljao kontinuitet sa Amfilohijevim nasljeđem i snažnim prisustvom SPC u crnogorskom javnom životu.

Ali prelazak Joanikija na Cetinje otvorio je pitanje ko će preuzeti Budimljansko-nikšićku eparhiju.

Na njeno čelo dolazi Metodije.

Tu počinje proces koji će nekoliko godina kasnije dobiti mnogo veću političku težinu.

Metodije, pritom, nije bio čovjek koji je u Crnu Goru došao iz nekog potpuno drugog centra. I on pripada generaciji crkvenih ljudi oblikovanih u Crnoj Gori i u krugu oko Amfilohija i Joanikija.

Zbog toga današnji odnosi ne mogu jednostavno da se objasne podjelom na „domaću“ i „beogradsku“ struju.

Obojica su izrasla iz sličnog crkvenog miljea.

Razlika je nastala kasnije, kroz institucionalni razvoj i različite odnose prema političkim centrima.

Joanikije je dobio Cetinje, Mitropoliju crnogorsko-primorsku i ogroman simbolički kapital Amfilohijevog nasljeđa.

Metodije je dobio Budimlje, Nikšić i značajan dio crkvenog prostora na sjeveru Crne Gore.

Vremenom su oba prostora počela da dobijaju sve veću političku težinu.

Ustoličenje na Cetinju pokazalo koliko je crkva postala politički faktor

Ustoličenje Joanikija na Cetinju u septembru 2021. godine bilo je jedna od najdramatičnijih epizoda savremene Crne Gore.

Dolazak patrijarha Porfirija, policijsko obezbjeđenje, protesti i blokade pokazali su da pitanje mitropolitske funkcije više nije samo pitanje crkvenog života.

Cetinje je u tom trenutku postalo mjesto sudara različitih predstava o crnogorskom identitetu, istoriji i ulozi SPC.

Joanikije je iz tog procesa izašao kao jedan od najvažnijih crkvenih autoriteta u zemlji.

Ali narednih godina između njega i Metodija nije bilo javnog sukoba. Naprotiv, njih dvojica su sarađivali, zajedno služili i nastupali.

Zato bi bilo pretjerano tvrditi da je još 2021. postojao plan da Metodije postane protivteža Joanikiju.

Ono što se promijenilo jeste težina njihovih funkcija.

Metodije postaje mitropolit

Nova faza počinje 2025. godine, kada Sveti arhijerejski sabor SPC daje Metodiju titulu mitropolita budimljansko-nikšićkog i uključuje ga u Sveti Sinod.

Formalno, ta odluka nije značila stvaranje druge mitropolije koja bi u svakom pogledu bila ravnopravna sa Mitropolijom crnogorsko-primorskom.

Ali politički i simbolički, promjena je bila značajna.

Joanikije više nije bio jedini mitropolit na teritoriji Crne Gore.

Metodije je od episkopa postao mitropolit i istovremeno član najvišeg izvršnog tijela SPC.

MCP je odluku prihvatila kao prirodnu i istorijski opravdanu. Ipak, bilo je jasno da se time mijenja percepcija odnosa snaga.

U politici, posebno u sredinama u kojima simboli imaju snažnu težinu, titula rijetko ostaje samo titula.

Metodije i Vučić: odlikovanje koje je dobilo političku težinu

Nekoliko mjeseci kasnije uslijedio je potez koji je dodatno podgrijao priču o različitim političkim profilima dvojice mitropolita.

Metodije je Aleksandra Vučića odlikovao ordenom Svetog velikomučenika Georgija prvog reda, uz obrazloženje u kojem su istaknuti predsjednikova podrška i dobročinstvo prema Crkvi.

Samo crkveno odlikovanje ne mora automatski značiti politički savez.

Ali Vučić nije običan državni funkcioner. On je predsjednik Srbije i najuticajniji politički akter srpskog prostora.

Zbog toga je odlikovanje odmah dobilo širu političku interpretaciju.

Metodije je time pokazao izrazitu bliskost sa zvaničnim Beogradom.

Joanikije je, s druge strane, tokom 2025. godine povukao potez koji je pokazao da njegov odnos prema vlasti u Srbiji ima određene granice.

Joanikije i studentski protesti u Srbiji

Tokom velikih studentskih protesta u Srbiji, Joanikije je bio među arhijerejima koji su pozivali na poštovanje studenata i njihovog prava na protest.

To samo po sebi ne znači da je postao protivnik Vučića.

Ali je pokazalo nešto drugo: da njegov crkveni autoritet nije automatski vezan za političke stavove vlasti u Beogradu.

To je važna razlika.

Joanikije može biti snažno srpski orijentisan, blizak Srbiji i SPC, a istovremeno smatrati da predsjednik Srbije ne treba da određuje stav Crkve.

Upravo tu se može tražiti jedna od ključnih razlika između njegovog i Metodijevog javnog pozicioniranja.

Mandić između Beograda i Cetinja

Posebnu poziciju u cijeloj priči ima Andrija Mandić.

Mandić je decenijama jedan od najvažnijih političkih predstavnika srpskog nacionalnog korpusa u Crnoj Gori. Danas je, međutim, i predsjednik Skupštine Crne Gore, pa je njegova pozicija znatno složenija nego ranije.

On je politički blizak Beogradu, ali istovremeno mora da funkcioniše unutar crnogorske države.

Zbog toga ne može lako sebi dozvoliti da bude predstavljen kao političar koji instrukcije dobija iz Srbije.

Mandiću je potreban odnos i sa Joanikijem i sa Metodijem.

Ako se potpuno približi Joanikiju, može doći u problem sa Beogradom.

Ako se potpuno prikloni Metodiju i Vučiću, može izgubiti dio političkog prostora u samoj Crnoj Gori.

Njegova logična pozicija zato ostaje balansiranje.

Mandić želi da srpski identitet u Crnoj Gori ostane snažno povezan sa Srbijom i SPC, ali istovremeno mora pokazivati da se političke odluke o Crnoj Gori donose u Crnoj Gori.

Najnovija kriza: Vučić protiv „policentričnog srpstva“

Pravi prelom dolazi u avgustu 2026. godine.

Vučić je tada otvorio pitanje događaja iz 2020. godine i govorio o idejama koje su, prema njegovim riječima, mogle ugroziti jedinstvo SPC. Posebno je kritikovao koncept „policentričnog srpstva“ i ideje o drugačijem organizovanju srpskog političkog i crkvenog prostora.

Njegova poruka bila je jasna: srpski prostor ne treba fragmentisati na način koji bi mogao ugroziti političko i nacionalno jedinstvo.

Tada je stigao odgovor iz MCP.

Mitropolija crnogorsko-primorska odbacila je takvo tumačenje i poručila da političari ne bi trebalo da se nepozvano miješaju u unutrašnje crkvene stvari.

Time je MCP praktično povukla granicu između političkog i crkvenog autoriteta.

A onda je uslijedio odgovor iz druge crkvene strukture.

Eparhija budimljansko-nikšićka, na čelu sa Metodijem, stala je uz Vučića i njegove poruke predstavila kao doprinos miru i jedinstvu SPC.

Tu je razlika postala mnogo teža za ignorisanje.

Jedan crkveni centar poručuje da političari ne bi trebalo da uređuju unutrašnje crkvene odnose.

Drugi poručuje da Vučićeve poruke doprinose jedinstvu SPC.

To više nije samo razlika u tonu.

To je razlika u razumijevanju odnosa između Crkve, države i političkog autoriteta.

Joanikije protiv Vučića?

Ipak, bilo bi pogrešno iz svega ovoga izvući zaključak da je Joanikije postao „anti-Vučić“.

Za takvu tvrdnju nema dovoljno dokaza.

Joanikije nije protiv Srbije, nije protiv SPC i nije protiv srpskog identiteta u Crnoj Gori.

Njegovu poziciju je preciznije opisati kao insistiranje na crkvenoj autonomiji.

Drugim riječima: bliske veze sa Srbijom – da. Srpski identitet – da. SPC – da. Ali političko upravljanje Crkvom iz Beograda – ne.

Upravo ta kombinacija može predstavljati problem za svaki model u kojem se podrazumijeva da politički centar srpskog prostora mora biti isključivo u Beogradu.

Metodije kao drugačiji model

Metodije, sudeći prema posljednjim javnim potezima, predstavlja drugačije pozicioniranje.

To ne znači nužno da je „Vučićev čovjek“. Za takvu tvrdnju nema javno potvrđenog dokaza.

Dovoljno je, međutim, pogledati niz poteza koji su uslijedili u relativno kratkom periodu.

Dobio je titulu mitropolita, ušao u Sinod, odlikovao Vučića, a zatim je njegova eparhija javno stala iza Vučićevih ocjena u trenutku kada ih je MCP kritikovala.

To pokazuje najmanje jedno: postoji visok stepen političke kompatibilnosti između stavova koje javno zastupa Metodijeva crkvena struktura i onoga što govori zvanični Beograd.

Ali i ovdje treba stati tamo gdje prestaju dokazi.

Nema javno potvrđenog dokaza da Metodije djeluje po političkim instrukcijama Vučića.

Postoji, međutim, vrlo jasna podudarnost njihovih javnih pozicija.

Gdje je patrijarh Porfirije?

Patrijarh Porfirije nalazi se iznad ove crnogorske podjele.

Kao patrijarh cijele SPC, on mora održavati ravnotežu između različitih eparhija, arhijereja i političkih odnosa.

Zbog toga nema dovoljno osnova da se tvrdi da je Porfirije „na strani Metodija“ ili „na strani Joanikija“.

Ipak, činjenica da je Metodije dobio značajnu institucionalnu promociju govori da njegovo mjesto u SPC više nije sporedno.

Postao je jedan od važnijih arhijereja.

Samim tim, pitanje njegovog odnosa prema Joanikiju dobija novu težinu.

Da li je ovo sukob dvojice mitropolita?

Još uvijek nije.

To je možda najvažnija ograda.

Joanikije i Metodije i dalje zajedno služe liturgije i javno djeluju kao arhijereji iste Crkve. Nema dokaza o formalnom raskolu niti o otvorenom ličnom sukobu.

Ali može se govoriti o odmjeravanju dvije različite crkveno-političke koncepcije.

Joanikije ima Cetinje, MCP, Amfilohijevo nasljeđe i snažan autoritet u Crnoj Gori.

Metodije ima Budimlje, rastući institucionalni značaj, članstvo u Sinodu i sve vidljiviji odnos sa zvaničnim Beogradom.

Vučić želi da srpski prostor ostane politički i simbolički povezan.

Mandić pokušava da tu vezu održi, ali istovremeno mora sačuvati sopstveni politički prostor u Crnoj Gori.

Upravo tu se nalazi stvarni konflikt.

Dva modela srpskog identiteta

Suština današnjeg spora možda se najbolje vidi kroz dva različita modela.

Prvi polazi od ideje da jedan narod treba da ima visok stepen političkog i institucionalnog jedinstva, sa Beogradom kao glavnim centrom.

Drugi polazi od toga da jedan narod može imati više političkih centara, a da pritom ostane povezan kroz kulturu, identitet i Crkvu.

Vučić je jasno protiv modela koji bi vodio ka policentričnom srpstvu.

Metodije je, prema posljednjim javnim potezima, bliži toj centralističkoj interpretaciji.

Joanikije je sve vidljivije na poziciji da politički i crkveni autoritet moraju imati jasnu granicu.

Mandić pokušava da pronađe prostor između ta dva pola.

Ko je kome bliži?

Na osnovu onoga što je javno dostupno, najjasnija je veza Vučić–Metodije.

Odlikovanje predsjednika Srbije, a zatim javna podrška njegovim stavovima, predstavljaju konkretne poteze koji tu bliskost čine vidljivom.

Odnos Joanikije–Vučić je drugačiji. Postoji prostor za saradnju, ali i jasne granice kada je riječ o političkom uticaju na Crkvu.

Odnos Joanikije–Mandić nije formalni savez, ali njih dvojicu povezuje interes da se politički i društveni život srpskog dijela Crne Gore ne definiše isključivo iz Beograda.

Mandić i Vučić ostaju politički bliski, ali Mandić kao predsjednik Skupštine ima mnogo više razloga da insistira na sopstvenoj političkoj autonomiji nego što je to bio slučaj dok je bio opozicioni lider.

Za Metodija i Mandića, s druge strane, nema dovoljno javno potvrđenih poteza da bi se mogla tvrditi posebna politička bliskost.

Šta se zapravo promijenilo od Amfilohija?

Najveća promjena je jednostavna: više ne postoji jedna ličnost koja objedinjuje sve centre autoriteta.

Amfilohije je istovremeno bio crkveni autoritet, nacionalni autoritet, društveni lider, politički faktor i simbol SPC u Crnoj Gori.

Nakon njegove smrti taj autoritet se rasporedio na više ljudi.

Joanikije je naslijedio Mitropoliju.

Metodije je postepeno izrastao u važnog arhijereja.

Mandić je preuzeo dio političkog prostora.

Vučić je ostao najjači politički centar u Beogradu.

Ono što je nekada bilo objedinjeno u jednoj figuri danas je podijeljeno između više aktera.

Zbog toga je odnos Joanikija i Metodija postao toliko važan.

Šta slijedi?

Najvjerovatniji scenario nije formalni crkveni raskol, već nastavak odmjeravanja.

Joanikije će vjerovatno nastaviti da insistira na autoritetu MCP i na tome da crkvena pitanja u Crnoj Gori ne određuju politički centri izvan zemlje.

Metodije će, po svemu sudeći, nastaviti da jača svoju institucionalnu poziciju unutar SPC i odnose sa Beogradom.

Mandić će pokušavati da ostane između tih pozicija, jer mu politički odgovara da ne izgubi nijedan dio svog biračkog i identitetskog prostora.

Vučić će nastaviti da insistira na jedinstvu srpskog političkog i crkvenog prostora.

Ključno pitanje biće da li će razlike ostati na nivou političkih interpretacija ili će početi da utiču na samu strukturu crkvenog života.

Ako se to dogodi, situacija bi mogla postati mnogo ozbiljnija.

Pitanje koje će odlučiti budućnost

Današnji spor zato nije samo pitanje Joanikija i Metodija.

U pozadini je mnogo veće pitanje odnosa između Crne Gore, Srbije, SPC i srpskog identiteta.

Hoće li srpski identitet u Crnoj Gori imati jedan dominantan politički centar u Beogradu ili će razvijati sopstveni crnogorski centar?

Hoće li SPC ostati potpuno centralizovana u načinu na koji djeluje u javnosti ili će njene crnogorske strukture imati sve izraženiju autonomiju?

Hoće li Mandić ostati politički most između Podgorice i Beograda?

I, možda najvažnije, hoće li Joanikije i Metodije uspjeti da svoje različite političke senzibilitete drže izvan crkvenog života?

Za sada nema crkvenog raskola.

Postoji, međutim, nešto drugo: pukotina u političkim interpretacijama unutar istog crkvenog prostora.

A ta pukotina je danas mnogo vidljivija nego prije nekoliko godina.

Od litija 2020. do avgusta 2026. godine, Crna Gora je tako prešla put od gotovo jedinstvenog fronta do složene mreže interesa u kojoj više nije jednostavno odrediti gdje prestaje Crkva, gdje počinje politika, gdje završava Beograd, a gdje počinje Podgorica.

Joanikije, Metodije, Mandić i Vučić danas predstavljaju četiri različite tačke iste političko-crkvene mape.

I ono što slijedi vjerovatno neće biti klasična borba za prevlast unutar Crkve.

Biće to borba oko mnogo dubljeg pitanja: ko ima pravo da definiše šta znači biti Srbin u Crnoj Gori i, još važnije, ko ima posljednju riječ o tome?

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Stav" nijesu nužno i stavovi redakcije 24kroz7