Postoje trenuci u istoriji jednog društva kada se više ne može govoriti o političkoj krizi, institucionalnom haosu ili ideološkim sukobima, jer se problem spušta dublje, ispod politike, ispod stranaka, ispod izbora; u samu strukturu moralnog rasuđivanja. Crna Gora se danas nalazi upravo tu: u prostoru u kojem se zločin relativizuje, ideologija smrti reinterpretira kao „drugačije mišljenje“, a vjera, umjesto da bude intimna vertikala čovjeka, pretvara u horizontalni instrument političke mobilizacije. To više nije pitanje lijevog ili desnog, vlasti ili opozicije, već pitanje da li jedno društvo još zna razliku između dobra i zla.

Jer kad dođemo u situaciju da se četništvo, kao istorijski i ideološki projekat etničkog nasilja, masovnih zločina i kolaboracije sa fašizmom, predstavlja kao “antifašistički pokret“, “narodni otpor“ ili “zaboravljena istorijska istina“, tada ne svjedočimo reviziji istorije, već njenom poništenju. To više nije akademska rasprava, već moralna kapitulacija. Nije problem u tome što ljudi imaju različita tumačenja prošlosti; problem je u tome što se zločin pokušava pretvoriti u narativ identiteta, a krv u politički argument. Kad se klanje civila, etničko čišćenje i ideologija “velikih prostora“ svedu na folklor, pjesmu, zastavu i liturgijski kontekst, tada društvo ulazi u zonu opasne normalizacije nenormalnog.

Posebno je pogubno to što se taj proces ne dešava spontano, već sistematski, uz prećutnu ili otvorenu podršku dijela političkih struktura, medija i vjerskih autoriteta. Vjera, koja bi trebalo da bude prostor lične savjesti i etičke korekcije moći, u Crnoj Gori se sve češće koristi kao ideološki pojačivač nacionalizma. Vjera i nacija se miješaju do tačke u kojoj više nije jasno gdje prestaje duhovnost, a počinje politička lojalnost. Bog se instrumentalizuje, ne da bi čovjek bio bolji, već da bi bio poslušniji. I tu leži suština problema: religija se ne koristi da bi se društvo smirilo, već da bi se homogenizovalo protiv drugih.

U toj opasnoj simbiozi vjere i nacije, istorijski zločini postaju “naša strana priča“, a žrtve se dijele na podobne i nepodobne. Jedni se oplakuju, drugi se prećutkuju, treći se relativizuju. Tako nastaje moralna hijerarhija patnje, u kojoj nije važno šta se desilo, nego kome se desilo. To je kraj univerzalne etike i početak plemenske svijesti. A plemenska svijest ne poznaje pravdu, samo lojalnost.

Najopasnije u svemu tome nije buka ekstremista, već tišina većine. Jer relativizacija ne uspijeva zato što je agresivna, već zato što je umorna. Društvo koje je godinama iscrpljeno krizama, tranzicijama i lažnim reformama, počinje da prihvata i ono što bi nekada odbacilo s gađenjem. Granice se pomjeraju malo po malo, termin po termin, simbol po simbol. Ono što je juče bilo neprihvatljivo, danas je “kontroverzno“, a sjutra “legitimno mišljenje“. Tako se zlo ne vraća u uniformi, vraća se u odijelu pluralizma.

Posebno je opasno kada se država povuče, kada institucije ćute, kada tužilaštva kalkulišu, a obrazovni sistem izbjegava jasnoću da ne bi “provocirao“. Država koja nema snage da jasno kaže da je četnička ideologija zločinačka, da je fašizam neprihvatljiv, da je miješanje vjere i politike put u sukob, nije neutralna država: ona je saučesnik. Neutralnost pred zlom nije balans, nego izbor. I taj izbor se uvijek plaća kasnije, višestruko skuplje.

Crna Gora se gleda kao prostor različitosti, suživota i otpora ekstremizmima. Upravo zato je današnje stanje toliko porazno. Jer se ne radi o tome da je neko “pobijedio“ u političkom smislu, već da je društvo izgubilo kompas. Kad se zločin relativizuje, istina postaje predmet pregovora, a vjera oružje identiteta, tada prestaje mogućnost zajedničke budućnosti.

I na kraju, možda najvažnije pitanje nije ko danas relativizuje četništvo, niti ko miješa vjeru i naciju, već ko na to pristaje ćutanjem. Jer nijedna ideologija ne pobjeđuje sama; ona pobjeđuje onda kada normalni ljudi odluče da se ne miješaju. A društvo koje se ne miješa dok se brišu granice između zločina i mišljenja, između vjere i politike, između istorije i propagande, priprema teren da mu se prošlost ponovi, ali ovaj put bez iluzije da nije znalo.

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Stav" nijesu nužno i stavovi redakcije 24kroz7