Orijentalizam, pisao je palestinsko-američki intelektualac, mislilac i pisac Edvard Said, “stvara ljude Orijenta i u izvjesnom smislu, odvaja ih od ostatka čovječanstva“. Slično je i sa japanizmom, čije razmjere, kao neko ko se veoma zanima za japansku kulturu i čita gotovo sve na šta naiđe o njoj, zapažam sve više. Može se reći da je, za razliku od orijentalizma, japanizam često bio manje opterećen kolonijalnim ambicijama i više usmjeren na estetsku i kulturnu inspiraciju.

Kako to definiše Said, orijentalizam predstavlja način na koji zapad percipira i prikazuje istok, često kroz prizmu stereotipa, kolonijalne dominacije i kulturne hegemonije. Ovaj koncept obuhvata naučne, književne i popularne prikaze Orijenta. Tako su u 19. i početkom 20. vijeka, orijentalistički radovi o Bliskom Istoku, Indiji i Kini često služili kao instrument za opravdanje kolonijalne ekspanzije. Naučnici i istraživači kreirali su rigidne kategorije koje su naglašavale razlike između “racionalnog” zapada i “mističnog” istoka. Popularna književnost, umjetnost i filmovi prikazivali su (i i dalje to čine) Orijent kroz senzacionalne slike harema, pustinja i misticizma (npr. Hiljadu i jedna noć ili recimo Aladin ili Sinbad). Valja se prisjetiti da Napoleonova ekspedicija u Egipat (1798-1801) nije bila vojna kampanja samo političkog karaktera, već i kulturnog, jer su francuski naučnici bilježili i “katalogizovali” egipatske spomenike i običaje, stvarajući osnovu za evropsku egiptomaniju. Orijent je često predstavljen kao nešto senzualno, mjesto avanture i tajanstvenih običaja. Tako zapadne modne kuće često koriste orijentalne motive poput turbana ili kaftana, ali bez konteksta ili poštovanja prema izvornoj kulturi.

Japanizam se odnosi na fascinaciju onoga što zovemo zapadom japanskom kulturom, naročito u 19. vijeku, nakon što se Japan otvorio ka svijetu. Možemo primijetiti da se u japanizmu često ističe harmonija prirode i ljudskog djelovanja u japanskoj kulturi, ali se politički i socijalni problem ignorišu. Gotovo uvijek su u prvom planu tradicionalne umjetnosti poput kaligrafije, čajnog obreda ili haiku poezije i ukiyo-e grafike. Popularna literatura o Japanu često glorifikuje “zen” kao filozofiju jednostavnosti i smirenosti, a japanska pop-kultura (koja se dominantno prikazuje kroz anime, mange ili video-igre) postala je globalni fenomen i često je idealizovana bez dubljeg razumijevanja japanskog društva. Japanski vrtovi u Evropi i Americi u kasnom 19. i ranom 20. vijeku postali su simbol harmonije i minimalizma, ali često prepravljeni tako da budu po zapadnom ukusu. Filozofija organizovanja i radosti u minimalizmu Marie Kondo odjeknula je na zapadu kao simbol japanske kulture efikasnosti i smirenosti. Morali ste vidjeti makar jednu njenu knjigu proglašenu za bestseler po knjižarama.

Orijentalizam često perpetuira nejednakosti, stvarajući sliku drugog kroz koju zapad definiše sopstvenu superiornost. Naučni tekstovi koji usvajaju ovu perspektivu često su kritikovani zbog implicitnih političkih agenda. Iako je manje politički obojen, japanizam svodi japansku kulturu na “lijepe” i “egzotične” elemente, zanemarujući kompleksnosti društva. Ovo je dovelo do stvaranja kulturnih klišea poput “zen Japana” ili “samurajske tradicije”.

Dok orijentalizam u osnovi nosi snažnu političku dimenziju i često služi kao sredstvo kolonijalne dominacije, japanizam se manifestuje kao estetska fascinacija koja, iako manje opresivna, može dovesti do trivijalizacije kulture. Oba pristupa pokazuju kako zapad oblikuje slike “drugih” društava prema sopstvenim interesima i potrebama.

Zašto ovo pišem? Zato što mislim da mnogi nijesu svjesni ni pogubnosti balkanizma koji sve više možemo primijetiti u javnom prostoru i koji, što je najtužnije, ne dolazi samo od stranaca, već i od samih Balkanaca. To se ogleda u činjenici da javni djelatnici, bilo da su aktivisti, političari, ljudi iz nauke, umjetnosti ili nečeg trećeg, nerijetko i sami šire balkanizam na način što opisuju Balkan kao neuređen, zaostao ili divlji prostor u odnosu na ostatak Evrope.

Tako nas Balkance često stereotipno predstavljaju kao “emocionalne”, “strastvene” ili “nasilne” ljude (sa negativnim i pozitivnim prizvucima). Na primjer, u zapadnoj književnosti ili medijima, Balkan je prikazan kao regija konstantnih sukoba ili zaostalosti. U popularnim filmovima, ljudi sa Balkana su često prikazani kao mafijaši (npr. u američkim filmovima) ili kao veseljaci s naglašenim temperamentom. I to sve naivno, tako da ne izgleda kao nešto prijeteće.

Ali jeste. Balkanizam je, baš kao i orijentalizam ili japanizam, opasan, jer perpetuira negativne stereotipe i predrasude koje imaju realne posljedice na živote ljudi i percepciju regiona u globalnom kontekstu. Predstavljanje Balkana kao zaostalog, nasilnog ili primitivnog može dehumanizovati njegove narode. To stvara osnovu za diskriminaciju i marginalizaciju. Stereotipi o Balkanu se često koriste kao političko oružje za opravdavanje intervencija, kontrolu ili izolaciju ovog regiona. Na primjer, tokom raspada Jugoslavije, narativi o “neprekidnim plemenskim sukobima” na Balkanu korišćeni su za opravdavanje stranog miješanja ili izostanak efikasnih međunarodnih akcija.

Balkanizam dovodi do toga da ljudi iz regiona sami usvoje stereotipe o sebi, što rezultira niskim samopouzdanjem, unutrašnjim konfliktima i gubitkom identiteta. Ovo je poznato kao internalizovani balkanizam – kada Balkanci i sami počnu da vjeruju da je “sve sa Zapada bolje”. Balkanizam dijeli ljude na “civilizovane” (zapad) i “necivilizovane” (Balkan), a takva podjela može, recimo, otežati integraciju Balkana u međunarodne strukture, poput Evropske unije, jer ga mnogi posmatraju kao problematičan region. Dakle, to nije samo problem pogrešne percepcije. Balkanizam ima duboke i opipljive posledice na politiku, ekonomiju, identitet i međuljudske odnose. Zato je važno dekonstruktivno pristupiti ovim stereotipima i pokazati stvarnu, kompleksnu sliku Balkana.

I čitati, čitati, čitati i obrazovati se i znati prepoznati ovakve pojave. Volim svakome da, ukoliko to već nije, predložim da pročita Šekspirovu Buru i da možda i sam sebe prepozna u Prosperu ili Kalibanu i razmisli kuda i kako dalje.

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Stav" nijesu nužno i stavovi redakcije 24kroz7