Vrijedi čitati Maitreji Devi. To je glavni zaključak nakon što sam završila njen roman “It does not die”, koji, nažalost, nije preveden kod nas. Zašto – samo će vam se kazati.

Mora da je bilo užasno tek nakon nekoliko decenija saznati da je neko, sa kim ste bili u određenom intimnom odnosu, napisao čitavu knjigu o vama i o svemu što se između vas dogodilo, pa to još i fikcijom sočno začinio, jer upravo to je ono što se dogodilo ovoj indijskoj spisateljici, pjesnikinji, filosofkinji i učenici Rabindranata Tagorea koji je imao veliki uticaj na njen život i rad. Ovo njeno djelo nastalo je kao odgovor na roman iz 1933. “Bengalska noć / Maitreji” Mirče Elijadea, rumunskog književnika koji je najpoznatiji po svom izučavanju istorije religije i mitologije.

Elijade je u tom svom djelu, inspirisanom njegovim boravkom u Kalkuti, u kući njegovog mentora, dijelom kroz fikciju, a dijelom na osnovu stvarnih događaja, ispričao sve o “ljubavnoj priči” koja se razvila između njega i Maitreji, koja je bila ćerka čovjeka koji ga je ugostio.

Kao što već rekoh, Maitreji je za ovaj roman saznala mnogo kasnije, 1972, dakle poslije 40 godina. Važno je imati u vidu kakvo je bilo indijsko društvo tog vremena i kakve bi posljedice Maitreji osjećala da nije, nekim slučajem, uspjela sudskim putem da izdejstvuje da Elijadeov roman, makar dok je živa, ne bude preveden u Indiji. Zanimljivo je da je tadašnje indijsko pravosuđe prepoznalo da se radi o, mada ne prvom poznatom, tekstualnom porobljavanju žene i pitam se da li bi crnogorsko pravosuđe danas, da se dogodi ovakav neki slučaj, uspjelo da dosegne te feminističke visine (budući da još nijesu naučili da procijene kada je ženama potrebna zaštita od porodičnog nasilja, no to je sad druga tema).

Bilo je raznih kritika na račun “Bengalske noći”, ali posebno je mudro zapažanje američkog kritičara koji je pisao za Los Angeles Times Ričarda Edera i koji je zapisao da je bilo očigledno da je Elijade “ono što su bile strasne, ali ograničene nježnosti pretvorio u raskošnu seksualnu aferu, pri čemu je Maitreji svake noći dolazila u njegovu spavaću sobu kao neka vrsta mistično zapaljene hinduističke boginje ljubavi”. Tako je kroz ovaj roman, u kom na prvi pogled istražuje teme ljubavi, kulturnih razlika i predrasuda između zapadnjačkog i istočnjačkog pogleda na svijet, premda već stranu i nepoznatu evropskom/američkom čitaocu, Elijade kolonijalizovao jednu ženu.

Maitreji se, tako počinje njena verzija priče u “It does not die”, jedne tihe noći na verandi pita zašto joj se takva stvar, bez posljedica, dogodila? Ona ne krije da joj se, inače ispunjen život, preko noći promijenio i da joj je ovo saznanje izazvalo agoniju.

Ovom duboko ličnom pričom Devi se obračunava sa netačnostima u Elijadeovom djelu i pokušava da vrati sopstveni glas. Ona prikazuje sebe kao stvarnu osobu, a ne kao idealinu, egzotičnu verziju koju je Elijade stvorio. Devi negira njegov romantični prikaz njihove veze, predstavljajući je kao intelektualnu i duhovnu, a ne seksualno orijentisanu. Ova feministkinja takođe ispituje ulogu žena u indijskom društvu, posebno u prvoj polovini 20. vijeka i svoj roman koristi kako bi odbacila pasivnu ulogu koju joj je Elijade dodijelio i obnovila svoju autonomiju. Osim ovoga, Devi razmišlja o dugoročnom uticaju njihove veze, tvrdeći da, iako vrijeme prolazi – određena emocionalna iskustva ostaju s nama, oblikujući naš identitet i poglede na svijet.

Neću prepričavati njen snažni književni iskaz, mada ne vjerujem u spojlere, iz prostog razloga što mislim da je čitanje njenog viđenja događaja, razlika u kulturnim perspektivama i kompleksnom odnosu koji je imala sa Elijadeom, značajno iskustvo koje pruža vrijedne uvide u ljubav, identitete, kulture i rodnu ravnopravnost – vječne teme i ne samo književne, jer ko je, na kraju krajeva, taj koji odlučuje o tome koja će tema biti književna.

Francuska feministkinja Elen Siksu, koja se smatra začetnicom takozvanog “ženskog pisma”, iako ne odbacuje mogućnost da i muškarci budu njegovi autori, ipak prvenstveno ženama ukazuje na moć pronalažnja sopstvenog stvaralačkog glasa kojim se mogu oduprijeti poretku u kom su degradirane. Tek pišući samu sebe, navodi Siksu, žena će moći da povrati prostor koji je od nje nasilno otuđen.

Upravo to je ono što je učinila Maitreji Devi. Upravo to je ono što bi mogle da učine sve “žene za utjehu” (termin koji je postao široko poznat nakon Drugog svjetskog rata, kada su u Japanu žene iz Koreje, Kine i drugih zemalja pod okupacijom bile prisilno mobilisane i upotrijebljene kao emocionalna i seksualna podrška japanskim vojnicima). I mada ne moraju prolaziti strahote njihovih pretkinja, priče savremenih “žena za utjehu”, ugnjetavanih žena, isto su tako zanemarene ili potisnute, iako važne za razumijevanje rodnih odnosa i društvenih problema, a razgovor o njima može doprinijeti priznavanju i razumevanju ženskog iskustva.

I upravo to pomaže da shvatimo veličinu onoga što je Maitreji Devi učinila i zbog čega bi trebalo da joj zahvalimo.

Mišljenja i stavovi objavljeni u rubrici "Stav" nijesu nužno i stavovi redakcije 24kroz7